Konu anlatımı
Bazı canlılar rüzgârla uzaklara taşınabilen küçük sporlarla, bazıları ise kopan bir vücut parçasından yeni bir birey oluşturarak çoğalır. Bu alt başlıkta sporla üremeyi ve rejenerasyonu göreceksin. Sporla üremede yalnızca örnekler verilir; spor oluşturan canlıların yaşam döngüleri TYT kapsamında değildir.
Sporla üreme
Sporlar tek hücreli, çoğunlukla dayanıklı bir örtüyle korunan küçük üreme hücreleridir. Bir canlı çok sayıda spor üretir ve sporlar rüzgâr ya da su ile uzaklara taşınır. Uygun sıcaklık, nem ve besin bulunan bir ortama düşen spor mitozla bölünerek yeni bir canlı oluşturur. Ekmek küfü sporla üremeye iyi bir örnektir: nemli bir ekmeğe düşen sporlar birkaç gün içinde ekmeği kaplayan bir küf tabakası oluşturur ve bu küf yeniden çok sayıda spor üretir. Mantarların çoğu ve bazı bitkiler sporla çoğalır.
Rejenerasyon
Rejenerasyon, canlının kopan ya da yitirdiği vücut parçalarını yeniden oluşturmasıdır. Bazı canlılarda bu yetenek o kadar gelişmiştir ki kopan bir parça eksik kısımlarını tamamlayarak yeni bir birey oluşturur; bu durumda rejenerasyon bir eşeysiz üreme biçimidir. Planarya adı verilen küçük bir solucan birkaç parçaya bölünürse her parça tam bir planaryaya dönüşebilir. Merkezî diskin bir bölümünü taşıyan bir deniz yıldızı kolu da yeni bir deniz yıldızı oluşturabilir. Rejenerasyon yeteneği, vücut yapısı basit olan canlılarda genellikle daha fazladır.
Onarım ile üremenin farkı
Her rejenerasyon üreme değildir. Kertenkelenin kopan kuyruğunu yenilemesi, insanda derideki yaraların kapanması ve karaciğerin zarar gören kısmını yenilemesi vücut parçasının onarımıdır; yeni bir birey oluşmaz. Rejenerasyonun üreme sayılabilmesi için kopan parçanın bağımsız yaşayan yeni bir canlıya dönüşmesi gerekir. Hem onarım hem de rejenerasyonla üreme mitozla gerçekleşir; bu yüzden oluşan hücreler ve bireyler kalıtsal olarak atanın aynısıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir planarya üç parçaya bölünüyor ve bir süre sonra üç ayrı planarya oluşuyor. Bir kertenkele ise kopan kuyruğunu yeniden oluşturuyor. Hangi olay eşeysiz üremedir? Nedenini açıklayınız.
Çözüm. Planaryanın her parçası eksik kısımlarını tamamlayarak bağımsız yaşayan yeni bir birey oluşturmuştur; birey sayısı birden üçe çıktığı için bu olay rejenerasyonla gerçekleşen eşeysiz üremedir. Kertenkelede ise yalnızca kopan kuyruk yenilenmiştir; kopan kuyruk yeni bir kertenkeleye dönüşmez ve birey sayısı değişmez. Bu olay üreme değil, onarımdır. İki olayda da yeni hücreler mitozla oluşur.
Örnek 2. Nemli bir ekmek dilimi kapalı bir kapta birkaç gün bekletilince üzerinde küf oluşuyor. Küf nereden gelmiştir? Ekmeği küflenmekten korumak için ne yapılabilir?
Çözüm. Havada çok sayıda küf sporu bulunur. Ekmeğe düşen sporlar nemli ve besince zengin ortamda mitozla bölünerek gelişir ve küf tabakasını oluşturur; küf de yeni sporlar üretir. Sporların gelişmesi için nem, uygun sıcaklık ve besin gerekir. Ekmeği kuru ve serin bir yerde saklamak, buzdolabında ya da dondurarak bekletmek küf oluşumunu geciktirir.
Sık yapılan hatalar
- Her rejenerasyonu üreme sanmak; yalnızca yeni birey oluşuyorsa üremedir.
- Sporların yalnızca bitkilerde bulunduğunu düşünmek; mantarlar da sporla çoğalır.
- Rejenerasyonla oluşan bireylerin kalıtsal olarak farklı olduğunu sanmak.
- Sporla üreme: çok sayıda küçük ve dayanıklı spor; ekmek küfü.
- Rejenerasyonla üreme: kopan parça yeni birey oluşturur; planarya, deniz yıldızı.
- Kertenkelenin kuyruğunu yenilemesi onarımdır, üreme değildir.