Konu anlatımı
Bazı canlılar yalnızca eşeysiz, bazıları yalnızca eşeyli ürer; bazıları ise koşullara göre ikisini birden kullanır. Bu alt başlıkta iki üreme biçimini karşılaştırmayı ve hangi koşulda hangisinin avantajlı olduğunu göreceksin.
Karşılaştırma
İki üreme biçimi şu bakımlardan karşılaştırılır:
- Ata sayısı: eşeysiz üremede tek ata, eşeyli üremede genellikle iki ata vardır.
- Gamet ve döllenme: eşeysiz üremede döllenme olmaz; eşeyli üremede gametler oluşur ve döllenme gerçekleşir.
- Temel bölünme: eşeysiz üreme ökaryotlarda genellikle mitoza, eşeyli üreme mayoz ve döllenmeye dayanır.
- Hız ve enerji: eşeysiz üreme hızlıdır ve daha az enerji gerektirir; eşeyli üreme daha yavaştır, eş bulma ve gamet üretimi enerji gerektirir.
- Kalıtsal çeşitlilik: eşeysiz üremede çok azdır ve yalnızca mutasyonlarla ortaya çıkar; eşeyli üremede yüksektir.
- Değişen ortama uyum: eşeysiz üreyen bir topluluk koşullar değişince bütünüyle zarar görebilir; eşeyli üreyen toplulukta bazı bireylerin yeni koşullara dayanma şansı vardır.
İki yolu da kullanan canlılar
Pek çok canlı koşullara göre iki üreme biçimini de kullanır. Bira mayası uygun koşullarda tomurcuklanarak hızla çoğalır, koşullar kötüleşince eşeyli olarak da çoğalabilir. Su pireleri ve yaprak bitleri koşullar uygunken partenogenezle çoğalır, koşullar değişince eşeyli üremeye geçer. Pek çok bitki hem tohumla eşeyli olarak hem de soğan ya da gövde parçalarıyla eşeysiz olarak çoğalabilir. Böylece canlılar uygun koşullarda hızlı çoğalmanın, değişen koşullarda ise çeşitliliğin avantajından yararlanır.
Çeşitliliğin önemi
Eşeysiz üreyen bir topluluk, ortam uzun süre değişmediğinde çok başarılıdır; ataya uygun olan özellikler bütün yavrulara aynen geçer. Ancak yeni bir hastalık ortaya çıktığında ya da iklim değiştiğinde bütün bireyler aynı ölçüde etkilenir. Eşeyli üreyen toplulukta ise bireyler kalıtsal olarak farklı olduğu için bazıları yeni koşullara dayanabilir ve türün devamını sağlar. Biyolojik çeşitliliğin temelinde de bu kalıtsal farklılıklar vardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir sera aynı ana bitkiden çelikle üretilmiş domates fideleriyle, başka bir sera ise tohumdan yetiştirilmiş fidelerle dolduruluyor. İki seraya da yeni bir mantar hastalığı bulaşıyor. Hangi serada ürünün tamamının kaybedilme olasılığı daha yüksektir? Neden?
Çözüm. Çelikle üretilmiş fideler aynı ana bitkiden mitozla oluştuğu için kalıtsal olarak birbirinin aynısıdır. Ana bitki hastalığa dayanıksızsa bütün fideler aynı ölçüde dayanıksızdır ve ürünün tamamı kaybedilebilir. Tohumdan yetişen fideler eşeyli üremeyle oluştuğu için kalıtsal olarak farklıdır; bazıları hastalığa dayanıklı olabilir ve hayatta kalabilir. Bu yüzden ürünün tamamının kaybedilme olasılığı çelikle üretilen fidelerin bulunduğu serada daha yüksektir.
Örnek 2. Su pireleri yaz boyunca partenogenezle, sonbaharda ise eşeyli olarak ürer. Bu durum onlara ne gibi bir avantaj sağlar?
Çözüm. Yazın besin boldur ve koşullar uygundur; partenogenez eş aramadan hızla çok sayıda yavru oluşturmayı sağlar ve topluluk kısa sürede büyür. Sonbaharda koşullar kötüleşir ve değişir. Eşeyli üremeyle kalıtsal olarak farklı yavrular oluşur; bu çeşitlilik bazı yavruların kışı ve değişen koşulları atlatma şansını artırır. Böylece su pireleri hem hızlı çoğalmanın hem de çeşitliliğin avantajından yararlanır.
Sık yapılan hatalar
- Eşeysiz üremenin her koşulda daha avantajlı olduğunu düşünmek.
- Bir canlının yalnızca tek bir üreme biçimi kullanabileceğini sanmak.
- Eşeysiz üreyen canlılarda hiç çeşitlilik olmadığını düşünmek; mutasyonlar az da olsa çeşitlilik oluşturur.
- Eşeysiz: tek ata, hızlı, az enerji, çeşitlilik az.
- Eşeyli: genellikle iki ata, daha yavaş, daha çok enerji, çeşitlilik fazla.
- Değişen koşullarda kalıtsal çeşitlilik türün devamını kolaylaştırır.