Konu anlatımı
Bir gül dalını toprağa diktiğinde ya da bir sarımsak dişini ektiğinde yeni bir bitki elde edebilirsin. Bu alt başlıkta bitkilerin vücut parçalarıyla çoğalmasını ve programda yer alan çelikle ve soğanla üretme yöntemlerini göreceksin.
Vejetatif üreme
Bitkilerin kök, gövde ya da yaprak gibi vücut parçalarından, tohum kullanılmadan yeni bitki oluşturmasına vejetatif üreme denir. Bu üremede yeni bitki, ana bitkinin mitozla bölünen hücrelerinden gelişir; bu yüzden ana bitkinin kalıtsal olarak aynısıdır. Bazı bitkiler doğada kendiliğinden vejetatif olarak çoğalır; insanlar da bu yetenekten bahçecilik ve tarımda yararlanır. Programda bu uygulamalardan çelikle ve soğanla üretme yer alır.
Çelikle üretme
Çelik, bitkinin üzerinde en az bir göz (tomurcuk) bulunan dal ya da gövde parçasıdır. Kesilen çelik nemli toprağa, kuma ya da suya dikilir; uygun sıcaklık ve nemde kesik uçta kökler oluşur ve gözlerden yeni sürgünler gelişir. Gül, sardunya, söğüt, asma ve zeytin çelikle üretilebilen bitkilere örnektir. Bağcılıkta asma çelikleri, fidancılıkta süs bitkilerinin çelikleri bu yolla köklendirilir.
Soğanla üretme
Soğan, toprak altında bulunan, kısalmış bir gövde ve onu saran etli yapraklardan oluşan, besin depolayan bir yapıdır. Lale, sümbül, nergis, soğan ve sarımsak gibi bitkiler toprak altındaki soğanlarıyla çoğalır. Ana soğanın yanında oluşan küçük soğancıklar ayrılıp dikildiğinde her biri yeni bir bitki oluşturur; sarımsağın her bir dişi de toprağa dikilince yeni bir sarımsak bitkisi verir. Çiçek üreticileri lale ve sümbül gibi bitkileri bu yolla çoğaltır.
Avantajlar ve dezavantajlar
Vejetatif üretim, istenen çiçek rengi, koku ya da meyve tadı gibi özelliklerin yeni bitkilerde aynen korunmasını sağlar; tohumla üretimde bu özellikler yavrulara her zaman aynen geçmez. Bitkiler çoğu zaman daha kısa sürede çiçek ve ürün verir; tohum oluşturmayan ya da tohumla zor çoğalan bitkiler de üretilebilir. Ancak bütün bitkiler kalıtsal olarak aynı olduğu için yeni bir hastalık ortaya çıktığında bütün ürün aynı ölçüde zarar görebilir. Bu yüzden üreticilerin kalıtsal çeşitliliği korumaya da dikkat etmesi gerekir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir üretici, en güzel kokulu gülünün aynısından çok sayıda elde etmek istiyor. Tohumla mı, çelikle mi üretmelidir? Bu yöntemin bir dezavantajı nedir?
Çözüm. Çelikle üretmelidir. Çelikten gelişen gül, ana bitkinin mitozla bölünen hücrelerinden oluştuğu için onun kalıtsal olarak aynısıdır ve aynı kokuyu taşır. Tohum ise eşeyli üremeyle oluştuğu için yeni bitkide farklı alel birleşimleri ortaya çıkabilir ve koku değişebilir. Dezavantajı, bütün güllerin kalıtsal olarak aynı olmasıdır; bir hastalık ortaya çıkarsa hepsi aynı ölçüde etkilenebilir.
Örnek 2. Lale soğanından ve sarımsak dişinden yeni bitki elde edilmesi hangi üreme biçimine örnektir? Oluşan bitkiler ana bitkiyle kalıtsal olarak nasıl bir ilişki içindedir?
Çözüm. İki örnek de soğanla üretme yoluyla gerçekleşen vejetatif üremedir; vejetatif üreme bir eşeysiz üreme biçimidir. Lale soğanının yanında oluşan soğancıklar ve sarımsağın dişleri ana bitkinin hücrelerinden mitozla oluşmuştur. Bu yüzden yeni bitkiler, mutasyon olmadıkça, ana bitkinin ve birbirlerinin kalıtsal olarak aynısıdır.
Sık yapılan hatalar
- Çelikten gelişen bitkinin ana bitkiden kalıtsal olarak farklı olduğunu sanmak.
- Vejetatif üremeyi eşeyli üreme sanmak; döllenme olmadığı için eşeysizdir.
- Çelikte göz bulunmasının önemsiz olduğunu düşünmek; yeni sürgünler gözlerden gelişir.
- Vejetatif üreme: vücut parçasından yeni bitki; mitoza dayanır; yavru ana bitkinin aynısıdır.
- Çelik: gözlü dal parçası (gül, asma, söğüt); soğan: lale, sümbül, sarımsak.
- Avantaj: istenen özellikler korunur; dezavantaj: çeşitlilik az, hastalığa karşı hepsi aynı ölçüde savunmasız.