Konu anlatımı
Yeryüzünün ortalama sıcaklığı son yüzyılda belirgin biçimde yükselmiştir ve bu değişim bütün canlıları etkilemektedir. Bu alt başlıkta küresel iklim değişikliğinin nedenlerini, sonuçlarını ve bu soruna karşı yapılabilecekleri göreceksin.
Nedenleri
Atmosferdeki karbon dioksit, metan ve su buharı gibi gazlar, Güneş ışığının yeryüzünü ısıtmasına izin verir, ama yeryüzünden yayılan ısının bir kısmının uzaya kaçmasını engeller. Bu gazlar doğal olarak bulunur ve yeryüzünü yaşanabilir bir sıcaklıkta tutar. Ancak fosil yakıtların yakılması, ormanların kesilip yakılması, büyükbaş hayvancılık, çeltik tarımı ve çöplüklerde çürüyen atıklar havadaki karbon dioksit ve metan miktarını artırmıştır. Isıyı tutan gazlar arttıkça yeryüzünün ortalama sıcaklığı yükselir.
Sonuçları
Sıcaklık artışıyla kutuplardaki ve dağlardaki buzullar erir; buzulların erimesi ve ısınan deniz suyunun genleşmesiyle deniz seviyesi yükselir ve alçak kıyılar su basma tehlikesiyle karşılaşır. Kuraklık, aşırı sıcak dalgaları, sel ve fırtına gibi aşırı hava olayları sıklaşır. Tatlı su kaynakları azalabilir, tarımsal ürün verimi düşebilir ve orman yangınlarının sayısı artabilir. Sivrisinek gibi hastalık taşıyan canlıların yaşayabildiği alanlar genişleyebilir.
Canlılara etkileri
Sıcaklık değişince birçok türün yaşayabileceği alanlar değişir; bazı türler daha serin bölgelere ya da daha yükseklere göç etmek zorunda kalır. Göç edemeyen ya da değişime ayak uyduramayan türlerin nesli tükenme tehlikesiyle karşılaşır. Isınan deniz suyu mercanların ölmesine yol açar ve mercanlarla birlikte yaşayan pek çok canlı etkilenir. Kutup ayıları gibi buzla kaplı alanlara bağımlı canlılar yaşam alanlarını kaybeder. Bitkilerin çiçeklenme zamanı ile onlarla beslenen hayvanların etkinlik zamanı arasındaki uyum bozulabilir.
Neler yapılabilir?
Fosil yakıtlar yerine güneş, rüzgâr ve su gibi yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanılması, enerji tasarrufu, toplu taşıma ve bisiklet kullanımının artırılması, ormanların korunması ve ağaçlandırma, atıkların azaltılması ve geri dönüştürülmesi ısıyı tutan gazların salımını azaltır. Ülkeler, 2015'te kabul edilen Paris Anlaşması gibi uluslararası anlaşmalarla gaz salımlarını sınırlandırmayı amaçlamaktadır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir bölgede geniş ormanlar kesilip yakılarak tarım alanına dönüştürülüyor. Bu durum küresel iklim değişikliğine hangi iki yolla katkı yapar?
Çözüm. Birinci yol, ağaçların yakılmasıyla içlerindeki karbonun karbon dioksit olarak havaya verilmesidir. İkinci yol, havadaki karbon dioksiti besin üretiminde kullanan ağaçların yok olmasıdır; böylece havadan karbon dioksit alınması azalır. İki etki de havadaki karbon dioksit miktarını artırır. Isıyı tutan bu gazın artması yeryüzünün ortalama sıcaklığını yükseltir.
Örnek 2. Küresel iklim değişikliğinin bir kutup ayısı popülasyonu ve bir kıyı şehri üzerindeki olası etkilerini açıklayınız.
Çözüm. Kutup ayıları avlanmak için deniz buzlarını kullanır. Sıcaklık artışıyla buzlar erken erir ve geç oluşur; ayıların avlanabildiği süre kısalır, beslenmeleri ve üremeleri zorlaşır ve popülasyon küçülebilir. Kıyı şehrinde ise buzulların erimesi ve suyun ısınarak genleşmesi deniz seviyesini yükseltir; alçak kıyılar su basma tehlikesiyle karşılaşır, tatlı su kaynaklarına tuzlu su karışabilir ve fırtınaların verdiği zarar artabilir.
Sık yapılan hatalar
- Isıyı tutan gazların her durumda zararlı olduğunu sanmak; doğal miktarları yeryüzünü yaşanabilir kılar, sorun miktarlarının artmasıdır.
- İklim değişikliğinin yalnızca sıcaklık artışı demek olduğunu düşünmek; kuraklık, sel ve fırtınalar da sıklaşır.
- Ormanların kesilmesinin iklimi etkilemediğini sanmak.
- Neden: fosil yakıtlar, ormansızlaşma, bazı tarım ve hayvancılık etkinlikleriyle karbon dioksit ve metan artışı.
- Sonuçlar: sıcaklık artışı, buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, aşırı hava olayları.
- Çözüm: yenilenebilir enerji, enerji tasarrufu, ağaçlandırma ve uluslararası iş birliği.