Konu anlatımı
Yediğin besinler, giydiğin giysiler, kullandığın elektrik ve ulaşım biçimin doğa üzerinde bir iz bırakır. Bu alt başlıkta bu izi ölçmeye yarayan ekolojik, su ve karbon ayak izi kavramlarını ve bu izleri küçültmek için neler yapabileceğini göreceksin.
Ekolojik ayak izi
Ekolojik ayak izi, bir kişinin, topluluğun ya da ülkenin tükettiği besin, enerji, su ve diğer kaynakları üretmek ve oluşturduğu atıkları yok etmek için gereken biyolojik olarak verimli kara ve su alanının büyüklüğüdür. Ekolojik ayak izi büyüdükçe doğaya yapılan baskı artar. Dünya genelinde insanlığın ekolojik ayak izi, yeryüzünün kendini yenileyebilme kapasitesini aşmıştır; yani doğal kaynaklar yenilenebildiğinden daha hızlı tüketilmektedir.
Su ayak izi
Su ayak izi, bir kişinin, ürünün ya da topluluğun doğrudan ve dolaylı olarak kullandığı tatlı su miktarıdır. Musluktan akan su doğrudan kullanımdır; yediğimiz besinlerin, giydiğimiz giysilerin ve kullandığımız eşyaların üretiminde harcanan su ise dolaylı kullanımdır. Su ayak izi çalışmalarına göre 1 kg buğdayın üretimi için ortalama yaklaşık 1800 litre, 1 kg sığır etinin üretimi için ise yaklaşık 15.000 litre su gerekir. Bu yüzden beslenme alışkanlıkları ve israf su ayak izini büyük ölçüde etkiler.
Karbon ayak izi
Karbon ayak izi, bir kişinin, kurumun ya da ürünün etkinlikleri sonucunda doğrudan ve dolaylı olarak atmosfere verilen karbon dioksit ve benzeri ısıyı tutan gazların miktarıdır. Özel otomobil ve uçak kullanımı, fosil yakıtlardan üretilen elektriğin tüketimi, ısınma, uzak yerlerden taşınan ve çok işlenmiş ürünlerin tüketimi ve atıklar karbon ayak izini büyütür.
Ayak izlerini küçültmek
Birey olarak yapacağın küçük değişiklikler, milyonlarca insan tarafından yapıldığında büyük fark yaratır:
- Kısa mesafelerde yürümek ya da bisiklete binmek, uzun mesafelerde toplu taşımayı tercih etmek.
- Kullanılmayan elektrikli aletleri kapatmak, enerji tasarruflu ampul ve cihazlar kullanmak.
- Dişlerini fırçalarken musluğu kapatmak, duş süresini kısaltmak; tarımda damla sulama kullanmak.
- Yerel ve mevsiminde üretilmiş besinleri tercih etmek, besin israfını önlemek.
- Gereksiz alışverişten kaçınmak, eşyaları onararak ve yeniden kullanarak ömürlerini uzatmak.
- Kâğıt, cam, plastik ve metal atıkları ayrı toplayarak geri dönüşüme vermek.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci her gün okula özel otomobille gidiyor, odasından çıkarken ışıkları açık bırakıyor ve uzun duş alıyor. Bu davranışlar hangi ayak izlerini büyütür? Öğrenciye ne önerirsin?
Çözüm. Otomobille gitmek yakıt tüketimini ve dolayısıyla karbon ayak izini artırır. Elektrik büyük ölçüde fosil yakıtlardan üretildiği için gereksiz yanan ışıklar da karbon ayak izini büyütür. Uzun duş su ayak izini doğrudan, suyun ısıtılması için harcanan enerji nedeniyle de karbon ayak izini artırır. Bütün bu tüketimler ekolojik ayak izini de büyütür. Öğrenci toplu taşıma, bisiklet ya da yürüyüşü tercih edebilir, odadan çıkarken ışıkları kapatabilir ve duş süresini kısaltabilir.
Örnek 2. Bir kişinin yalnızca musluktan kullandığı su ölçülerek su ayak izi hesaplanabilir mi? Açıklayınız.
Çözüm. Hesaplanamaz. Su ayak izi yalnızca doğrudan kullanılan suyu değil, kullanılan ürünlerin üretiminde harcanan dolaylı suyu da kapsar. Bir kişinin yediği ekmek, et ve sebzelerin yetiştirilmesinde, giydiği pamuklu giysilerin üretiminde ve kullandığı eşyaların yapımında çok büyük miktarda su harcanır. Bu dolaylı kullanım çoğu zaman musluktan kullanılan sudan çok daha fazladır.
Sık yapılan hatalar
- Su ayak izini yalnızca musluktan kullanılan su sanmak.
- Karbon ayak izinin yalnızca araç kullanımından kaynaklandığını düşünmek; elektrik, ısınma, beslenme ve atıklar da etkiler.
- Bireysel davranışların ayak izi üzerinde etkisiz olduğunu sanmak.
- Ekolojik ayak izi: tüketim ve atıklar için gereken verimli alan.
- Su ayak izi: doğrudan ve dolaylı tatlı su kullanımı; karbon ayak izi: salınan ısıyı tutan gazların miktarı.
- Toplu taşıma, enerji ve su tasarrufu, yerel ürün, israfı önleme ve geri dönüşüm ayak izlerini küçültür.