Konu anlatımı
Biyolojik çeşitlilik, bir bölgedeki genlerin, türlerin ve ekosistemlerin zenginliğidir. Türkiye, bulunduğu konum ve doğal özellikleri sayesinde ılıman kuşakta biyolojik çeşitlilik bakımından en zengin ülkelerden biridir. Bu alt başlıkta biyolojik çeşitliliğin önemini, endemik türleri ve biyolojik çeşitliliği korumak için yapılan çalışmaları göreceksin.
Türkiye'nin zengin çeşitliliği
Türkiye'nin biyolojik çeşitlilik bakımından zengin olmasının başlıca nedenleri şunlardır: Asya ile Avrupa arasında köprü konumunda bulunması ve Afrika'ya yakınlığı; Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim gibi farklı iklim tiplerinin görülmesi; dağlar, platolar, ovalar ve vadilerle engebeli yer şekillerine ve büyük yükselti farklarına sahip olması; üç tarafının denizlerle çevrili olması ve çok sayıda göl, akarsu ve sulak alan bulundurması; üç farklı bitki coğrafyası bölgesinin burada kesişmesi. Ülkemizdeki bitki türlerinin yaklaşık üçte biri endemiktir.
Endemik türler
Yalnızca belirli bir bölgede doğal olarak yaşayan ve dünyanın başka hiçbir yerinde doğal olarak bulunmayan türlere endemik tür denir. Van Gölü havzasına özgü inci kefali ve Kaz Dağları'na özgü Kazdağı göknarı ülkemizin endemik canlılarına örnektir; ülkemizde yetişen bazı kekik ve adaçayı türleri de endemiktir. Endemik türler yalnızca bir bölgede yaşadıkları için yaşam alanlarının bozulmasına karşı çok hassastır; o bölgede yok olurlarsa dünyadan da yok olurlar. Endemik türler ilaç, gıda ve süs bitkisi olarak sağlığa ve ekonomiye katkı sağlayabilir; ülkemizin ve dünyanın ortak mirasıdır.
Nesli tehlikedeki türlerin korunması
Türkiye'de Akdeniz foku, deniz kaplumbağaları, kelaynak ve Anadolu yaban koyunu gibi nesli tehlike altındaki türler için koruma çalışmaları yapılmaktadır. Bu çalışmalarda canlıların yaşam alanları koruma altına alınır, avlanmaları yasaklanır, bazıları korunan alanlarda üretilerek doğaya salınır. Biyolojik çeşitliliğin korunması için doğal hayat alanlarının korunması, kirliliğin önlenmesi, kaçak avcılığın engellenmesi ve halkın bilinçlendirilmesi gerekir. Doğadaki her canlının bir görevi vardır; ekosistemin doğal işleyişine gereksiz müdahaleden kaçınılmalıdır.
Biyokaçakçılık ve gen bankaları
Bir ülkenin canlılarının ya da tohum, soğan, doku gibi genetik materyallerinin izinsiz olarak yurt dışına çıkarılmasına biyokaçakçılık denir. Biyokaçakçılık endemik ve nadir türlerin azalmasına ve ülkenin genetik kaynaklarının kaybedilmesine yol açar; yasal düzenlemeler, gümrük denetimleri ve halkın bilinçlendirilmesiyle önlenmeye çalışılır. Gen bankaları ise tohumların, dokuların ve DNA örneklerinin düşük sıcaklık ve nem gibi uygun koşullarda uzun süre saklandığı merkezlerdir; Türkiye'de Ankara'da bir tohum gen bankası bulunur. Gen bankaları, yok olma tehlikesindeki türlerin ve yerel tarım çeşitlerinin genetik kaynaklarını gelecek için korur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Yalnızca tek bir vadide yetişen endemik bir bitkinin bulunduğu alana baraj yapılması planlanıyor. Bu durum neden önemlidir? Bu türü korumak için neler yapılabilir?
Çözüm. Endemik bitki dünyada yalnızca bu vadide doğal olarak yaşadığı için vadi sular altında kalırsa tür dünyadan tamamen yok olabilir; nesli tükenen bir tür geri getirilemez. Baraj için başka bir yer seçilmesi ya da projenin türün yaşam alanını koruyacak biçimde değiştirilmesi en iyi çözümdür. Bunun yanında türün tohumları gen bankasında saklanabilir ve tür, uygun başka alanlarda korunarak üretilebilir.
Örnek 2. Bir turistin ülkemizden izinsiz olarak nadir bir çiçeğin soğanlarını ve tohumlarını götürmeye çalışması hangi kavramla açıklanır? Bu durumun zararları nelerdir?
Çözüm. Bu durum biyokaçakçılıktır; ülkenin canlılarının ve genetik materyallerinin izinsiz olarak yurt dışına çıkarılmasıdır. Nadir ya da endemik türlerin doğadaki popülasyonları küçülür ve nesilleri tükenebilir. Ayrıca bu türlerden elde edilebilecek ilaç, gıda ya da süs bitkisi gibi ekonomik değerler başka ülkelere geçer ve ülke genetik kaynaklarını kaybeder.
Sık yapılan hatalar
- Endemik türü nesli tükenmekte olan tür ile aynı şey sanmak; endemik tür yalnızca belirli bir bölgede doğal olarak yaşayan türdür.
- Gen bankalarını yalnızca tohum depoları sanmak; dokular ve DNA örnekleri de saklanabilir.
- Biyokaçakçılığın yalnızca hayvanlarla ilgili olduğunu düşünmek; tohum, soğan ve diğer genetik materyaller de kapsanır.
- Türkiye'nin çeşitliliği: konum, iklim çeşitliliği, engebeli yer şekilleri, denizler ve sulak alanlar.
- Endemik tür yalnızca belirli bir bölgede doğal olarak yaşar; ülkemizde bitki türlerinin yaklaşık üçte biri endemiktir.
- Biyokaçakçılık genetik kaynakların izinsiz çıkarılmasıdır; gen bankaları genetik kaynakları saklar.