Konu anlatımı
Omurgalılar, vücutlarını destekleyen ve omurlardan oluşan bir iç iskelete sahip hayvanlardır. Bu alt başlıkta programda yer alan beş omurgalı sınıfının genel özelliklerini ve örneklerini göreceksin. Bu sınıfların iç yapısına ve alt gruplarına TYT'de girilmez.
Omurgalıların ortak özellikleri
Omurgalıların iskeleti vücudun içindedir ve vücutla birlikte büyür; bu yüzden eklembacaklılar gibi büyümek için iskeletlerini atıp yenilemeleri gerekmez. Sinir sistemleri ve duyu organları gelişmiştir. Vücut sıcaklığı bakımından iki gruba ayrılırlar: balıklar, iki yaşamlılar ve sürüngenler değişken vücut sıcaklıklıdır, yani vücut sıcaklıkları ortam sıcaklığıyla birlikte değişir; kuşlar ve memeliler ise sabit vücut sıcaklıklıdır ve ortam sıcaklığı değişse de vücut sıcaklıklarını sabit tutar.
Balıklar ve iki yaşamlılar
Balıklar suda yaşar, solungaçlarla solunum yapar ve yüzgeçleriyle hareket eder; derileri genellikle pullarla örtülüdür. Çoğu yumurtayla çoğalır. Hamsi, alabalık ve köpekbalığı balıklara örnektir. İki yaşamlıların yaşamlarının bir dönemi suda, bir dönemi karada geçer. Yumurtadan çıkan yavrular suda yaşar ve solungaçla solunum yapar; erginler ise akciğer ve nemli derileriyle solunum yapar ve karada da yaşayabilir. Derileri pulsuz, ince ve nemlidir; kabuksuz yumurtaları kurumaya dayanıksız olduğu için suya ya da nemli ortamlara bırakılır. Kurbağa ve semender örnektir.
Sürüngenler ve kuşlar
Sürüngenlerin derisi kuru ve boynuzsu pullarla ya da plakalarla örtülüdür; bu örtü su kaybını önler. Akciğerle solunum yaparlar ve karada yaşamaya iyi uyum sağlamışlardır; kabuklu yumurtaları karada gelişebilir. Kaplumbağa, kertenkele, yılan ve timsah örnektir. Kuşların vücudu tüylerle örtülüdür; ön üyeleri kanada dönüşmüştür, dişsiz bir gagaları vardır ve kemikleri hafiftir. Akciğerle solunum yaparlar, sabit vücut sıcaklıklıdırlar ve kabuklu yumurtalarını kuluçkaya yatarak ısıtırlar. Serçe, kartal, penguen ve deve kuşu örnektir; penguen ve deve kuşu uçamaz.
Memeliler
Memelilerin vücudu kıllarla örtülüdür ve yavrularını süt bezlerinden salgılanan sütle beslerler. Sabit vücut sıcaklıklıdırlar ve akciğerle solunum yaparlar. Çoğu yavrusunu doğurur; gagalı memeli gibi çok az sayıda memeli ise yumurtlar. Suda yaşayan yunus ve balina da, uçabilen yarasa da memelidir. İnsan, kedi, at, yunus, balina ve yarasa memelilere örnektir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Yunus ile köpekbalığının vücut biçimleri birbirine benzer ve ikisi de denizde yaşar. Yunusun memeli, köpekbalığının balık olduğunu gösteren özellikler nelerdir?
Çözüm. Yunus akciğerle solunum yapar ve nefes almak için su yüzeyine çıkar; köpekbalığı ise solungaçla solunum yapar. Yunus sabit vücut sıcaklıklıdır, yavrusunu doğurur ve sütle besler; bu özellikler memelilere özgüdür. Köpekbalığının süt bezleri yoktur ve yavrularını sütle beslemez. Benzer vücut biçimi suda yaşamaya uyumdan kaynaklanır; akrabalığı göstermez.
Örnek 2. Kuru ve pullu deri, akciğer solunumu, kabuklu yumurta ve değişken vücut sıcaklığı özelliklerini taşıyan bir omurgalı hangi sınıftadır? Bu özelliklerden hangileri karada yaşamaya uyum sağlar?
Çözüm. Bu özellikler sürüngenlere aittir; kertenkele buna örnektir. Kuru ve pullu deri vücuttan su kaybını önler. Akciğerle solunum havadaki oksijenin kullanılmasını sağlar. Kabuklu yumurta, içindeki yavrunun karada kurumadan gelişmesine olanak verir. Bu üç özellik, sürüngenlerin karada, hatta kurak ortamlarda yaşayabilmesini sağlar.
Sık yapılan hatalar
- Yunusu ve balinayı balık, yarasayı kuş sanmak; üçü de memelidir.
- Kurbağaları sürüngen sanmak; kurbağalar iki yaşamlıdır, derileri nemli ve pulsuzdur.
- Bütün memelilerin doğurduğunu düşünmek; gagalı memeli yumurtlar.
- Değişken vücut sıcaklıklı: balıklar, iki yaşamlılar, sürüngenler; sabit vücut sıcaklıklı: kuşlar, memeliler.
- Balık solungaçla; iki yaşamlının yavrusu solungaçla, ergini akciğer ve deriyle; sürüngen, kuş ve memeli akciğerle solunum yapar.
- Kuşlar tüy, memeliler kıl ve süt bezleri taşır.