Konu anlatımı
Hayvan türlerinin büyük çoğunluğu omurgasızdır; sırtlarında omurlardan oluşan bir iskelet yoktur. Bu alt başlıkta hayvanlar âleminin genel özelliklerini ve programda yer alan altı omurgasız şubesini göreceksin. Bu grupların iç yapısı ve ayrıntılı sistematiği TYT kapsamında değildir.
Hayvanlar âleminin genel özellikleri
Hayvanlar çok hücreli, ökaryot ve heterotrof canlılardır; besinlerini hazır alır ve çoğu sindirir. Hücrelerinde hücre duvarı ve kloroplast yoktur; depo karbonhidratı glikojendir. Çoğu aktif olarak yer değiştirir. Hayvanlar omurgasızlar ve omurgalılar olarak iki büyük gruba ayrılır.
Süngerler ve sölenterler
Süngerler suda, çoğunlukla denizlerde yaşar. Vücutlarında çok sayıda delik bulunur; ergin hâlde bir yere tutunarak yaşar ve deliklerden geçen sudaki besinleri süzerek beslenirler. Doku ve organları gelişmemiştir; en basit yapılı hayvanlar kabul edilirler. Sölenterler de suda yaşar; vücutları kese biçimlidir ve tek açıklıklarının çevresinde dokunaçlar bulunur. Dokunaçlarındaki yakıcı hücrelerle avlarını felç ederler. Denizanası, mercan, deniz anemonu ve tatlı sularda yaşayan hidra sölenterlere örnektir.
Solucanlar ve yumuşakçalar
Solucanların vücudu yumuşak ve uzundur; iskeletleri yoktur. Bazılarının vücudu yassı, bazılarınınki silindir biçimlidir; toprak solucanı gibi bazılarının vücudu ise halkalara bölünmüştür. Toprakta, suda ya da nemli ortamlarda yaşarlar. Toprak solucanları toprağı havalandırır ve verimini artırır. Yumuşakçaların vücudu yumuşaktır; çoğunun vücudu kalkerli bir kabukla korunur. Salyangoz, midye ve istiridye kabuklu; ahtapot ve sümüklü böcek dışarıdan görülen bir kabuğu olmayan yumuşakçalardır.
Eklembacaklılar ve derisidikenliler
Eklembacaklılar tür sayısı en fazla olan hayvan şubesidir. Vücutları ve üyeleri eklemli parçalardan oluşur; vücutlarını kitinden yapılmış bir dış iskelet örter. Dış iskelet büyümeyi sınırladığı için büyürken belirli aralıklarla deri değiştirirler. Arı, kelebek, karınca, örümcek, akrep, yengeç, karides ve kırkayak örnektir. Derisidikenliler yalnızca denizlerde yaşar; derileri dikenli ya da pürüzlüdür ve ergin hâlde vücutları genellikle beşli bir düzen gösterir. Deniz yıldızı, deniz kestanesi ve deniz hıyarı örnektir; deniz yıldızı kopan kollarını yenileyebilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir hayvanın vücudunu kitinden bir dış iskelet örtüyor, üyeleri eklemli ve büyürken deri değiştiriyor. Bu hayvan hangi şubededir? Deri değiştirmenin nedeni nedir?
Çözüm. Kitinden dış iskelet, eklemli vücut ve üyeler ile büyürken deri değiştirme eklembacaklıların genel özellikleridir. Dış iskelet sert olduğu ve büyümeyle birlikte genişleyemediği için hayvan büyüdükçe eskisini atıp yenisini oluşturur. Arı, kelebek, örümcek, akrep, yengeç, karides ve kırkayak eklembacaklılara örnektir. Eklembacaklılar tür sayısı en fazla olan hayvan şubesidir.
Örnek 2. Denizanası, deniz yıldızı, midye ve sünger hangi omurgasız şubelerine aittir? Birer ayırt edici özelliklerini yazınız.
Çözüm. Denizanası sölenterdir; dokunaçlarında avını felç eden yakıcı hücreler bulunur. Deniz yıldızı derisidikenlidir; yalnızca denizde yaşar, derisi dikenlidir ve vücudu beşli düzendedir. Midye yumuşakçadır; yumuşak vücudu kalkerli bir kabukla korunur. Sünger, vücudunda çok sayıda delik bulunan, bir yere tutunarak sudaki besinleri süzen ve doku ile organları gelişmemiş bir hayvandır.
Sık yapılan hatalar
- Süngerleri bitki sanmak; süngerler bir yere tutunarak yaşayan hayvanlardır.
- Ahtapotu ya da deniz yıldızını balık sanmak; ahtapot yumuşakça, deniz yıldızı derisidikenlidir.
- Bütün omurgasızların küçük olduğunu düşünmek; dev mürekkep balığı gibi çok büyük omurgasızlar da vardır.
- Omurgasız şubeler: süngerler, sölenterler, solucanlar, yumuşakçalar, eklembacaklılar, derisidikenliler.
- Eklembacaklılar: kitin dış iskelet, eklemli üyeler, deri değiştirme; en kalabalık şube.
- Derisidikenliler yalnızca denizde yaşar; sölenterlerde yakıcı hücreler vardır.