Konu anlatımı
Protistler ve mantarlar ökaryot hücrelidir, ama ne bitkidir ne de hayvan. Bu alt başlıkta iki âlemin genel özelliklerini ve örneklerini göreceksin. Bu âlemlerin kendi içinde gruplara ayrılması TYT kapsamında değildir.
Protistler
Protistler ökaryot canlılardır; çoğu tek hücrelidir, bazıları koloni hâlinde ya da çok hücreli yaşar. Çoğu suda ya da nemli ortamlarda yaşar. Beslenme biçimleri çeşitlidir: bazıları kloroplast taşır ve besinini kendisi üretir, bazıları heterotroftur. Amip yalancı ayaklarıyla hareket eder ve besinlerini hücresine alarak sindirir; terliksi hayvan sillerle hareket eder. Öglena kamçılıdır ve kloroplast taşır; ışıkta besinini üretir, ışıksız ortamda hazır besin alarak yaşayabilir. Protistler bölünerek çoğalır; bazıları eşeyli olarak da ürer.
Protistlerin önemi
Denizlerde ve göllerde yaşayan ototrof protistler, su canlılarının beslendiği besin zincirlerinin başlangıcını oluşturur ve atmosfere önemli miktarda oksijen verir. Kirli sularla bulaşan bazı protistler ise ishal gibi hastalıklara yol açabilir; temiz su içmenin önemi bu yüzden de büyüktür.
Mantarlar
Mantarlar ökaryot ve heterotrof canlılardır; kloroplastları yoktur. Hücre duvarları kitinden yapılmıştır ve depo karbonhidratı olarak glikojen biriktirirler. Maya gibi tek hücreli olanları da şapkalı mantarlar ve küfler gibi çok hücreli olanları da vardır; çok hücreli mantarların vücudu ince ipliklerden oluşur. Mantarlar sindirim enzimlerini dışarı salgılar, besini hücre dışında parçalar ve oluşan küçük molekülleri emer. Pek çoğu ölü organik maddelerle beslenen ayrıştırıcılardır. Mantarlar genellikle sporlarla çoğalır; maya ise tomurcuklanarak da çoğalır.
Mantarların önemi
Mantarlar ölü bitki ve hayvanları ayrıştırarak madde döngüsüne katkı sağlar. Maya ekmek hamurunun kabarmasında kullanılır; kültür mantarı gibi bazı türler besin olarak tüketilir; bazı mantarlardan ilaç elde edilir. Buna karşılık küfler besinleri bozar, bazı mantarlar bitkilerde ve insanlarda hastalık yapar. Doğadan toplanan bazı şapkalı mantarlar ölümcül derecede zehirlidir; tanınmayan mantarlar kesinlikle yenmemelidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Ökaryot, hücre duvarı olan, kloroplastı olmayan ve glikojen depolayan bir canlı hangi âleme aittir? Bu canlı bitkilerden hangi özellikleriyle ayrılır?
Çözüm. Ökaryot olması bakteri ve arkeleri dışarıda bırakır. Hücre duvarı taşıması hayvan olmadığını, kloroplastının olmaması ve glikojen depolaması ise bitki olmadığını gösterir. Bu özellikler mantarlara aittir. Mantarlar bitkilerden kloroplast taşımamaları, heterotrof beslenmeleri, hücre duvarlarının selüloz yerine kitinden yapılması ve nişasta yerine glikojen depolamalarıyla ayrılır.
Örnek 2. Öglena hem bitkilere hem hayvanlara benzeyen özellikler gösterir. Bu özellikler nelerdir ve öglena neden protistler âlemindedir?
Çözüm. Öglena kloroplast taşır ve ışıkta besinini kendisi üretir; bu yönüyle bitkilere benzer. Kamçısıyla aktif olarak hareket eder ve ışıksız ortamda hazır besin alarak yaşayabilir; bu yönleriyle hayvanlara benzer. Ancak tek hücreli bir ökaryottur; bitkilerin ve hayvanların çok hücreli yapısına sahip değildir. Bu yüzden ne bitkiler ne de hayvanlar âlemine girer; protistler âleminde yer alır.
Sık yapılan hatalar
- Mantarları bitki sanmak; kloroplastları yoktur, heterotroftur ve hücre duvarları kitindendir.
- Bütün protistlerin tek hücreli ve heterotrof olduğunu düşünmek.
- Mantarların besinlerini önce hücre içine alıp sonra sindirdiğini sanmak; enzimlerini dışarı salgılar.
- Protistler: ökaryot, çoğu tek hücreli; ototrof ya da heterotrof olabilir (amip, terliksi hayvan, öglena).
- Mantarlar: ökaryot, heterotrof, kitin duvarlı, glikojen depolar; çoğu ayrıştırıcıdır; sporla, maya tomurcuklanmayla da çoğalır.
- Hayvanlar dışındaki âlemlerin kendi içindeki sınıflandırması TYT'de yoktur.