Konu anlatımı
Yeryüzündeki karasal yaşamın temelinde bitkiler vardır: hayvanların besinini, soluduğumuz oksijenin önemli bir kısmını ve pek çok hammaddeyi onlar sağlar. Bu alt başlıkta bitkiler âleminin genel özelliklerini göreceksin. Bitkilerin kendi içinde gruplara ayrılması TYT kapsamında değildir; bitkilerin doku ve organlarının yapısı ise 12. sınıfta işlenir.
Genel özellikler
Bitkiler çok hücreli ve ökaryot canlılardır. Hücrelerinde selülozdan yapılmış bir hücre duvarı, olgun hücrelerde büyük ve merkezî bir koful bulunur; yaprak gibi yeşil kısımlarının hücrelerinde kloroplastlar vardır. Klorofil sayesinde ışık enerjisini kullanarak karbon dioksit ve sudan besin üretirler; yani ototrofturlar. Ürettikleri besinin fazlasını nişasta olarak depolarlar. Bitkiler bir yere bağlı yaşar ve yer değiştirmez; ama ışığa doğru büyüme gibi hareketler gösterirler. Ömürleri boyunca büyümeyi sürdürebilirler.
Çoğalma
Bitkilerin çoğu tohumla çoğalır. Pek çok bitki ise gövde parçası ya da soğan gibi yapılarla eşeysiz olarak da çoğalabilir; bahçecilikte ve tarımda bu yöntemlerden yararlanılır. Bu konu Eşeyli ve Eşeysiz Üreme sayfasında işlenir.
Bitkilerin önemi
Bitkiler besin zincirlerinin başında yer alan üreticilerdir; otçul hayvanlar doğrudan, etçiller dolaylı olarak bitkilerin ürettiği besine bağımlıdır. Besin üretirken havadaki karbon dioksiti kullanır ve atmosfere oksijen verirler. Kökleriyle toprağı tutarak erozyonu önler, pek çok canlıya barınak sağlarlar. İnsanlar bitkilerden besin, kereste, kâğıt, pamuk ve keten gibi lifler, ilaç ve boya elde eder.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir canlıda hücre duvarı selülozdan yapılmış, kloroplast bulunuyor, depo maddesi nişasta ve canlı çok hücreli. Bu canlı hangi âleme aittir? Aynı özellikleri taşıyan, ama tek hücreli bir canlı aynı âlemde olabilir mi?
Çözüm. Selüloz hücre duvarı, kloroplast, nişasta depolama ve çok hücreli yapı bitkiler âleminin özellikleridir; canlı bir bitkidir. Bitkiler âleminin bütün üyeleri çok hücrelidir. Kloroplast taşıyan tek hücreli bir ökaryot ise bitki değil, protisttir; öglena buna örnektir. Bu yüzden tek hücreli canlı bitkiler âleminde olamaz.
Örnek 2. Bir ormanın kesilmesi o bölgedeki canlıları ve toprağı nasıl etkiler?
Çözüm. Bitkiler üretici oldukları için orman kesilince bölgedeki besin zincirlerinin temeli zayıflar; bitkilerle beslenen hayvanlar ve onları yiyen canlılar besin bulamaz. Ağaçlar pek çok canlıya barınak sağladığı için bu canlıların yaşam alanı da yok olur. Kökler toprağı tuttuğu için ağaçsız kalan toprak yağmur ve rüzgârla kolayca taşınır ve erozyon artar. Ayrıca havadan karbon dioksit alınması ve oksijen üretimi azalır.
Sık yapılan hatalar
- Bitkilerin hiç hareket etmediğini düşünmek.
- Kloroplast taşıyan her canlıyı bitki sanmak; öglena gibi protistler de kloroplast taşır.
- Bitkilerin solunum yapmadığını sanmak.
- Bitkiler: çok hücreli, ökaryot, ototrof; selüloz duvar, kloroplast, nişasta.
- Bitkiler üreticidir; besin ve oksijen sağlar, toprağı tutar.
- Bitkiler âleminin alt grupları TYT'de sorulmaz.