Konu anlatımı
Gözle göremediğimiz bakteriler ve arkeler yeryüzünün hemen her yerinde, toprakta, suda, havada ve canlıların vücudunda yaşar. Bu alt başlıkta bu iki prokaryot âlemin genel özelliklerini ve birbirlerinden farklarını göreceksin.
Bakteriler
Bakteriler tek hücreli prokaryotlardır; zarla çevrili çekirdekleri ve zarlı organelleri yoktur. Hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve halkasal DNA taşırlar; çoğunda hücre duvarı vardır, bazılarında kapsül, kamçı ve plazmit bulunur. Küre, çubuk ve sarmal gibi farklı biçimlerde olabilirler. Uygun koşullarda ikiye bölünerek çok hızlı çoğalırlar. Bakterilerin çoğu heterotroftur; bazıları ise ışık enerjisini ya da kimyasal enerjiyi kullanarak kendi besinini üretir.
Bakterilerin önemi
Bakteriler ölü canlıları ve atıkları ayrıştırarak maddelerin doğaya geri dönmesini sağlar; bazı bakteriler havadaki azotu bitkilerin kullanabileceği bileşiklere dönüştürür. Yoğurt, peynir, kefir ve turşu yapımında bakterilerden yararlanılır. Genetik mühendisliğiyle insan insülini gibi ilaçlar bakterilere ürettirilir. Bazı bakteriler ise verem gibi hastalıklara yol açar ve besinleri bozar; besinlerin buzdolabında saklanması, iyi pişirilmesi ve kurutulması bakterilerin çoğalmasını yavaşlatır.
Arkeler
Arkeler de tek hücreli prokaryotlardır ve uzun süre bakteri sanılmışlardır. Hücre duvarlarının ve hücre zarlarının yapısı bakterilerinkinden farklıdır; bazı biyokimyasal özellikleri ise ökaryotlara daha çok benzer. Bu farklar ortaya çıkınca ayrı bir âlem olarak sınıflandırılmışlardır; bu durum bilimsel bilginin yeni bulgularla yenilendiğini gösterir. Arkelerin bir kısmı çok tuzlu göllerde, sıcak su kaynaklarında, çok asidik ortamlarda ya da oksijensiz bataklıklarda yaşayabilir; bazıları ise toprakta ve denizlerde yaygındır. Bataklıklarda yaşayan bazı arkeler metan gazı üretir. Hastalık yapan bir arke bilinmemektedir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Çok tuzlu bir gölden alınan tek hücreli bir canlıda çekirdek zarı ve mitokondri bulunmuyor; hücre duvarının yapısı bakterilerinkinden farklı. Bu canlı hangi âleme aittir? Hangi yapıları kesinlikle taşır?
Çözüm. Çekirdek zarı ve mitokondrinin bulunmaması canlının prokaryot olduğunu gösterir. Prokaryotlar bakteriler ve arkelerdir; hücre duvarının yapısının bakterilerinkinden farklı olması, canlının arkeler âlemine ait olduğunu gösterir; çok tuzlu ortamda yaşaması da bu sonuca uygundur. Bütün prokaryotlar gibi bu canlı da hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA taşır.
Örnek 2. Bakterilerin insan yaşamına yararlı ve zararlı etkilerine örnekler veriniz.
Çözüm. Yararlı etkiler: bakteriler sütün yoğurda ve peynire dönüşmesini sağlar; ölü canlıları ve atıkları ayrıştırarak maddeleri doğaya geri kazandırır; genetik mühendisliğiyle insülin gibi ilaçların üretiminde kullanılır. Zararlı etkiler: bazı bakteriler verem gibi hastalıklara yol açar; bazıları da besinlerde çoğalarak onları bozar ve besin zehirlenmelerine neden olabilir. Besinleri soğukta saklamak ve iyi pişirmek bu zararları azaltır.
Sık yapılan hatalar
- Arkeleri bakterilerin bir alt grubu sanmak; arkeler ayrı bir âlemdir.
- Bütün bakterilerin hastalık yaptığını düşünmek.
- Bakterilerin mitozla bölündüğünü sanmak; bakteriler ikiye bölünerek çoğalır, mitoz ökaryot hücrelere özgüdür.
- Bakteriler ve arkeler tek hücreli prokaryotlardır.
- Arkelerin hücre duvarı ve zar yapısı bakterilerinkinden farklıdır; bir kısmı aşırı koşullarda yaşar.
- Bakteriler ayrıştırıcıdır, besin ve ilaç üretiminde kullanılır; bazıları hastalık yapar.