Sınıflandırma Kategorileri ve İkili Adlandırma

Konu anlatımı

Bir kütüphanedeki kitaplar konularına göre raflara dizilmeseydi aradığın kitabı bulman çok zor olurdu; canlılar için de durum böyledir. Bu alt başlıkta canlıların hangi ölçütlerle gruplandırıldığını, sınıflandırma kategorilerini ve bilimsel adların nasıl verildiğini göreceksin.

Ölçütler ve yaklaşımlar

Sınıflandırmanın amacı canlı çeşitliliğini düzenli biçimde incelemek ve canlılar arasındaki akrabalığı ortaya koymaktır. Eski sınıflandırmalarda canlıların yaşadığı ortam, hareket biçimi ya da insana yararlı veya zararlı olması gibi dış özellikler kullanılıyordu. Bu ölçütler akrabalığı yansıtmaz: yunus ile köpekbalığı suda yaşar ve yüzer, ama yunus memeli, köpekbalığı balıktır. Günümüzde vücut yapısı, gelişme biçimi, hücre yapısı, biyokimyasal özellikler ve DNA benzerlikleri gibi pek çok ölçüt birlikte kullanılır. Yeni bulgular sınıflandırmanın düzeltilmesine yol açabilir; arkelerin bakterilerden ayrı bir âlem olarak kabul edilmesi bunun örneğidir.

Nesli tükenmiş canlılar

Canlı çeşitliliği zaman içinde değişir. Dinozorlar, mamutlar ve dodo kuşu gibi pek çok canlının nesli tükenmiştir; bu canlılar bıraktıkları kalıntılar ve eski kayıtlar sayesinde tanınır ve sınıflandırılır. Bir zamanlar Anadolu'da yaşayan aslanlar ve Hazar kaplanı da artık bu topraklarda doğal olarak bulunmamaktadır. Nesli tükenen her tür, canlı çeşitliliğinden geri getirilemeyecek bir kayıptır.

Kategoriler ve tür

Canlıların sınıflandırılmasında büyükten küçüğe âlem, şube, sınıf, takım, aile, cins ve tür kategorileri kullanılır. Bir kategori kendisinden küçük kategorileri kapsar: bir aile birden çok cinsi, bir cins birden çok türü içerebilir. Tür, ortak özelliklere sahip olan ve doğal koşullarda birbiriyle çiftleşerek verimli yavrular oluşturabilen bireylerin topluluğudur. Âlemden türe inildikçe gruptaki tür sayısı azalır; ortak özellik sayısı, benzerlik ve akrabalık artar. İki canlı küçük bir kategoride ortaksa ondan büyük bütün kategorilerde de ortaktır.

İkili adlandırma

Aynı canlıya farklı dillerde, hatta aynı ülkenin farklı bölgelerinde farklı adlar verilebilir. 18. yüzyılda İsveçli bilim insanı Carolus Linnaeus canlıları benzerliklerine göre hiyerarşik kategorilere yerleştirmiş ve her türe iki sözcükten oluşan Latince bir ad verme yöntemini yaygınlaştırmıştır. Birinci sözcük cins adıdır ve büyük harfle başlar; ikinci sözcük türü belirtir ve küçük harfle yazılır. Basılı metinlerde bilimsel adlar eğik, el yazısında altı çizili yazılır. Örneğin kurdun bilimsel adı Canis lupus, çakalınki Canis aureus'tur; iki türün cins adının aynı olması aynı cinsten olduklarını gösterir.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Türden âleme çıkıldıkça benzerliğin arttığını sanmak.
• Aynı aileden iki canlının farklı takımlarda olabileceğini düşünmek.
• Bilimsel adda tür sözcüğünü büyük harfle başlatmak ya da yalnızca ikinci sözcüğü yazmak.