Konu anlatımı
Her âlemden canlılar, doğadaki süreçlerin sürmesine ve insanların ekonomik etkinliklerine katkı sağlar. Bu alt başlıkta bu katkıları ve canlılardan esinlenerek geliştirilen teknolojileri göreceksin.
Biyolojik süreçlere katkılar
Bitkiler, ototrof protistler ve bazı bakteriler besin üretir ve atmosfere oksijen verir; bütün besin zincirleri bu üreticilere dayanır. Bakteriler ve mantarlar ölü canlıları ve atıkları ayrıştırarak içlerindeki maddeleri yeniden kullanılabilir hâle getirir. Bazı bakteriler havadaki azotu bitkilerin kullanabileceği bileşiklere dönüştürür. Toprak solucanları toprağı havalandırır ve verimini artırır. Her canlının doğada yerine getirdiği bir görev vardır.
Ekonomiye katkılar
Tarım ve hayvancılık doğrudan canlılara dayanır: bitkilerden tahıl, sebze, meyve, kereste, pamuk ve keten lifi ve ilaç hammaddeleri elde edilir; hayvanlardan et, süt, yumurta, yün, deri, ipek ve bal sağlanır. Mikroorganizmalar besin sanayisinde kullanılır: bakteriler yoğurt, peynir ve turşu yapımında, mayalar ekmek yapımında görev alır. Bazı mantarlardan ve bakterilerden ilaçlar elde edilir; genetik mühendisliğiyle bakterilere insan insülini gibi maddeler ürettirilir. Canlılar doğa turizmi gibi etkinliklerle de ekonomiye katkı sağlar.
Canlılardan esinlenen teknolojiler
Doğadaki canlıların çözümleri mühendislere ilham verir. Dulavratotu tohumlarının giysilere ve hayvan kıllarına küçük çengellerle tutunması cırt cırt bandın geliştirilmesine yol açmıştır. Yalıçapkınının suya sıçratmadan dalmasını sağlayan gaga biçimi, hızlı trenlerin tünelden çıkarken yaptığı gürültüyü azaltan burun tasarımına örnek olmuştur. Nilüfer yaprağının su ve kir tutmayan yüzeyi kendi kendini temizleyen boya ve camlara, kuşların kanatları uçakların tasarımına ilham vermiştir. Arı peteklerindeki altıgen düzen hafif ve dayanıklı yapı malzemelerinde kullanılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir ekmek fırınında, bir mandırada ve bir ilaç fabrikasında hangi canlı gruplarından yararlanılır?
Çözüm. Ekmek fırınında hamurun kabarması, tek hücreli bir mantar olan mayanın ürettiği karbon dioksit gazıyla sağlanır. Mandırada sütün yoğurda ve peynire dönüşmesinde bazı bakterilerden yararlanılır. İlaç fabrikasında bazı mantar ve bakterilerden elde edilen ilaçlar üretilir; genetik mühendisliğiyle değiştirilmiş bakteriler insan insülini gibi maddeleri üretir. Bu örnekler mikroorganizmaların ekonomideki önemini gösterir.
Örnek 2. Canlılardan esinlenerek geliştirilen bir teknolojiye örnek veriniz ve hangi canlı özelliğinin taklit edildiğini açıklayınız.
Çözüm. Cırt cırt bant, dulavratotu tohumlarından esinlenerek geliştirilmiştir. Dulavratotu tohumlarının yüzeyinde çok sayıda küçük çengel bulunur; bu çengeller giysilere ve hayvan kıllarına takılarak tohumların uzaklara taşınmasını sağlar. Cırt cırt bantta da bir yüzeydeki küçük çengeller öbür yüzeydeki ilmeklere takılır. Böylece iki yüzey kolayca birbirine tutturulup ayrılabilir.
Sık yapılan hatalar
- Mikroorganizmaların yalnızca zararlı olduğunu düşünmek.
- Mayayı bakteri sanmak; maya tek hücreli bir mantardır.
- Ayrıştırıcıların ekosistem için önemsiz olduğunu sanmak; madde döngüsü onlarla tamamlanır.
- Üreticiler besin ve oksijen sağlar; ayrıştırıcılar maddeleri doğaya geri kazandırır.
- Bakteri: yoğurt, peynir, turşu; maya: ekmek; genetik mühendisliği: bakterilere insülin ürettirme.
- Cırt cırt bant, hızlı tren burnu ve kendi kendini temizleyen yüzeyler canlılardan esinlenmiştir.