Konu anlatımı
Mor çiçekli bir bezelyenin homozigot mu heterozigot mu olduğu fenotipine bakarak anlaşılamaz. Bu alt başlıkta bu sorunu çözen kontrol çaprazlamasını göreceksin.
Kontrol çaprazlaması nedir?
Baskın fenotipli bir bireyin genotipini belirlemek için birey, aynı özellik bakımından çekinik fenotipli, yani homozigot çekinik (aa) bir bireyle çaprazlanır; buna kontrol çaprazlaması denir. Çekinik bireyin bütün gametleri a taşıdığı için yavruların fenotipini yalnızca incelenen bireyden gelen alel belirler. Böylece incelenen bireyin hangi gametleri oluşturduğu yavrulara bakılarak anlaşılır.
Sonuçların yorumu
İncelenen birey AA ise bütün gametleri A taşır; bütün yavrular Aa genotipli ve baskın fenotiplidir. Birey Aa ise A ve a gametlerini eşit olasılıkla oluşturur; yavruların yaklaşık yarısı Aa ve baskın fenotipli, yarısı aa ve çekinik fenotipli olur. Yavrular arasında tek bir çekinik fenotipli birey bile çıkarsa incelenen birey kesinlikle heterozigottur. Bütün yavrular baskın fenotipli çıkarsa birey büyük olasılıkla homozigottur; yavru sayısı arttıkça bu sonuç daha güvenilir olur.
İki özellik için kontrol çaprazlaması
Kontrol çaprazlaması iki özellik için de yapılabilir. AaBb genotipli bir birey aabb ile çaprazlanırsa AaBb, Aabb, aaBb ve aabb genotipli yavrular eşit olasılıkla oluşur ve fenotipler 1 : 1 : 1 : 1 oranında görülür. Bu sonuç, incelenen bireyin dört çeşit gameti eşit olasılıkla oluşturduğunu gösterir. AABb genotipli bir birey aabb ile çaprazlanırsa yavruların hepsi birinci özellik bakımından baskın fenotiplidir; ikinci özellik bakımından ise yarısı baskın, yarısı çekinik fenotiplidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Mor çiçekli bir bezelye (mor, beyaza baskın) beyaz çiçekli bir bezelyeyle çaprazlanıyor; 60 yavrunun 31'i mor, 29'u beyaz çiçekli oluyor. Mor çiçekli bezelyenin genotipi nedir?
Çözüm. Bu bir kontrol çaprazlamasıdır; beyaz çiçekli bezelye mm genotiplidir ve yalnızca m gameti verir. Yavrular arasında beyaz çiçekliler çıktığına göre mor çiçekli bezelye m aleli taşımaktadır; genotipi Mm'dir. Mm × mm çaprazlamasında yavruların yarısı mor (Mm), yarısı beyaz (mm) beklenir; 31 mor ve 29 beyaz yavru bu 1 : 1 oranına uygundur.
Örnek 2. Baskın fenotipli bir birey kontrol çaprazlamasıyla incelendiğinde 12 yavrunun hepsi baskın fenotipli çıkıyor. Bireyin genotipi hakkında ne söylenebilir? Yavru sayısı neden önemlidir?
Çözüm. Bütün yavruların baskın fenotipli olması bireyin büyük olasılıkla homozigot (AA) olduğunu gösterir. Ancak birey Aa olsaydı her yavrunun baskın fenotipli olma olasılığı yarım olurdu ve şans eseri bütün yavrular baskın fenotipli çıkabilirdi. 12 yavrunun hepsinin baskın çıkma olasılığı (1/2)¹², yani 4096'da 1 gibi çok küçük bir değerdir. Yavru sayısı arttıkça bu olasılık küçülür ve AA sonucu daha güvenilir hâle gelir.
Sık yapılan hatalar
- Kontrol çaprazlamasını baskın homozigot bireyle yapmak; homozigot çekinikle yapılmalıdır.
- Tek bir çekinik yavru görülmesine rağmen bireyin homozigot olabileceğini düşünmek.
- AaBb × aabb çaprazlamasında 9 : 3 : 3 : 1 oranı beklemek; bu çaprazlamada oran 1 : 1 : 1 : 1'dir.
- Kontrol çaprazlaması: baskın fenotipli birey × homozigot çekinik birey.
- Bütün yavrular baskınsa birey büyük olasılıkla AA; çekinik yavru varsa kesinlikle Aa.
- AaBb × aabb: 1 : 1 : 1 : 1.