Konu anlatımı
Kan grubu kalıtımın en çok sorulan örneklerinden biridir; çünkü hem eş baskınlığı hem de çok alelliliği gösterir. Bu alt başlıkta ABO ve Rh kan gruplarının kalıtımını göreceksin.
Eş baskınlık
Heterozigot bir bireyde iki alelin de etkisini tam olarak ve birlikte göstermesine eş baskınlık denir. Bu durumda alellerden biri öbürünü örtmez; heterozigot bireyde iki özellik de ortaya çıkar. ABO kan grubu sisteminde Iᴬ ve Iᴮ alelleri eş baskındır: IᴬIᴮ genotipli bireyin alyuvarlarında hem A hem B özelliği bulunur ve kan grubu AB'dir. Eksik baskınlık programda yer almadığı için TYT kapsamında değildir.
Çok alellilik
Bir genin toplumda ikiden fazla alelinin bulunmasına çok alellilik denir. ABO kan grubunu belirleyen genin Iᴬ, Iᴮ ve i olmak üzere üç aleli vardır. Ancak her bireyde, biri anneden biri babadan gelen yalnızca iki alel bulunur. Üç alelin ikişerli birleşimleriyle altı genotip oluşur; bu genotipler dört kan grubu fenotipini verir.
ABO kan grupları
Iᴬ ve Iᴮ birbirine eş baskın, ikisi de i'ye baskındır. Buna göre kan grupları ve genotipleri şöyledir:
- A kan grubu: IᴬIᴬ ya da Iᴬi
- B kan grubu: IᴮIᴮ ya da Iᴮi
- AB kan grubu: IᴬIᴮ
- 0 kan grubu: ii
Rh kan grubu
Kan grubu belirtilirken ABO grubunun yanında Rh grubu da yazılır: A Rh+ ya da 0 Rh− gibi. Rh+ özelliğini belirleyen alel (R), Rh− özelliğini belirleyen alele (r) baskındır; RR ve Rr genotipli bireyler Rh+, rr genotipli bireyler Rh− olur. Rh grubunu belirleyen gen ABO genlerinden ayrı bir kromozomda bulunduğu için iki özellik yavrulara bağımsız olarak aktarılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. A kan gruplu (Iᴬi) bir anne ile B kan gruplu (Iᴮi) bir babanın çocuklarında hangi kan grupları hangi olasılıklarla görülebilir?
Çözüm. Anne Iᴬ ve i, baba Iᴮ ve i gametlerini eşit olasılıkla oluşturur. Punnett karesinin dört kutusunda IᴬIᴮ, Iᴬi, Iᴮi ve ii genotipleri birer kez bulunur. Buna göre çocuklar AB, A, B ve 0 kan gruplarından birine, her biri dörtte bir olasılıkla sahip olabilir. Bu örnek, A ve B gruplu anne babanın dört kan grubundan herhangi birinde çocuğu olabileceğini gösterir.
Örnek 2. AB kan gruplu bir anne ile 0 kan gruplu bir babanın çocuklarının kan grupları neler olabilir? Bu ailenin AB ya da 0 kan gruplu bir çocuğu olabilir mi?
Çözüm. Anne IᴬIᴮ genotiplidir ve Iᴬ ya da Iᴮ gameti verir; baba ii genotiplidir ve yalnızca i gameti verir. Çocuklar Iᴬi (A kan grubu) ya da Iᴮi (B kan grubu) olur; her birinin olasılığı yarımdır. Çocuğun AB olması için babadan Iᴬ ya da Iᴮ, 0 olması için anneden i alması gerekirdi; ikisi de mümkün olmadığından bu ailenin AB ya da 0 kan gruplu çocuğu olamaz.
Örnek 3. A Rh+ kan gruplu (Iᴬi Rr) bir anne ile B Rh− kan gruplu (Iᴮi rr) bir babanın çocuğunun 0 Rh− kan gruplu olma olasılığı kaçtır?
Çözüm. İki özellik bağımsız kalıtıldığı için olasılıklar ayrı ayrı bulunup çarpılır. Iᴬi × Iᴮi çaprazlamasında 0 kan grubunun (ii) olasılığı dörtte birdir. Rr × rr çaprazlamasında Rh− (rr) olasılığı yarımdır. Çocuğun 0 Rh− olma olasılığı 1/4 · 1/2 = 1/8 olur.
Sık yapılan hatalar
- Çok alellilikte bir bireyin üç alel birden taşıyabileceğini sanmak; her bireyde yalnızca iki alel bulunur.
- AB kan grubunda alellerden birinin öbürünü örttüğünü düşünmek; Iᴬ ve Iᴮ eş baskındır.
- 0 kan gruplu bir ebeveynin AB kan gruplu çocuğu olabileceğini düşünmek.
- ABO: Iᴬ ve Iᴮ eş baskın, ikisi de i'ye baskın; 6 genotip, 4 fenotip.
- 0 grubu ii, AB grubu IᴬIᴮ; A ve B gruplarının ikişer genotipi vardır.
- Rh+ aleli (R), Rh− aleline (r) baskındır ve ABO'dan bağımsız kalıtılır.