Konu anlatımı
Mendel bezelyelerde iki özelliği birlikte izlediğinde, bu özelliklerin yavrulara birbirinden bağımsız aktarıldığını gördü. Bu alt başlıkta iki özellik bakımından yapılan dihibrit çaprazlamaları ve hızlı çözüm yollarını göreceksin. Burada genlerin farklı kromozomlarda bulunduğu varsayılır.
Gamet çeşitleri
Bağımsız dağılım ilkesine göre farklı kromozomlardaki genlerin alelleri gametlere birbirinden bağımsız dağılır. AaBb genotipli bir birey AB, Ab, aB ve ab olmak üzere dört çeşit gameti eşit olasılıkla oluşturur. Bir bireyin oluşturabileceği gamet çeşidi sayısı 2ⁿ ile bulunur; burada n, heterozigot olan gen çifti sayısıdır. AaBbCc genotipli birey 2³ = 8, AaBBCc genotipli birey ise yalnızca iki heterozigot gen çifti taşıdığı için 2² = 4 çeşit gamet oluşturur.
AaBb × AaBb
Sarı (A) ve düz (B) tohumun baskın, yeşil (a) ve buruşuk (b) tohumun çekinik olduğu bezelyelerde iki heterozigot birey (AaBb) çaprazlanırsa, her ebeveynin dört gamet çeşidi Punnett karesinde 16 kutu oluşturur. Fenotipler 9 sarı-düz : 3 sarı-buruşuk : 3 yeşil-düz : 1 yeşil-buruşuk oranında görülür. Bu çaprazlamada 9 çeşit genotip ortaya çıkar; örneğin aabb genotipinin olasılığı 1/16, AaBb genotipinin olasılığı ise 4/16 = 1/4 olur.
Olasılıkları çarparak çözme
Genler bağımsız dağıldığı için her özellik ayrı bir monohibrit çaprazlama gibi düşünülebilir ve olasılıklar çarpılır. AaBb × AaBb çaprazlamasında yeşil (aa) olma olasılığı 1/4, buruşuk (bb) olma olasılığı da 1/4 olduğundan ikisinin birlikte görülme olasılığı 1/4 · 1/4 = 1/16 olur. AaBb × Aabb çaprazlamasında aabb olasılığı 1/4 · 1/2 = 1/8 olur. Bu yöntem Punnett karesi çizmekten hızlıdır ve üç ya da daha çok gende de kullanılabilir: AaBbCc × AaBbCc çaprazlamasında AaBbCc olasılığı 1/2 · 1/2 · 1/2 = 1/8 olur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. AaBb genotipli iki bezelye çaprazlanıyor (A: sarı, a: yeşil; B: düz, b: buruşuk). 320 tohumdan kaçının yeşil ve düz olması beklenir? Sarı ve düz tohumların kaçta kaçı AABB genotiplidir?
Çözüm. Yeşil-düz fenotip her 16 yavrudan 3'ünde beklenir; 320 tohumda 320 · 3/16 = 60 tohum yeşil ve düz olur. Sarı-düz fenotip 16 yavrudan 9'unda görülür ve bu 9 yavrudan yalnızca 1'i AABB genotiplidir, çünkü AABB olasılığı 1/16 olur. Bu yüzden sarı-düz tohumların dokuzda biri AABB'dir.
Örnek 2. AaBbCC genotipli bir birey kaç çeşit gamet oluşturur? Bu birey aabbcc genotipli bir bireyle çaprazlanırsa kaç çeşit fenotip ortaya çıkar?
Çözüm. Bireyde Aa ve Bb olmak üzere iki heterozigot gen çifti vardır; CC homozigottur. Gamet çeşidi 2² = 4'tür: ABC, AbC, aBC ve abC. aabbcc bireyin bütün gametleri abc taşır. Yavruların hepsi Cc genotipli ve bu özellik bakımından baskın fenotiplidir; A ve B bakımından ise dört birleşim eşit olasılıkla oluşur. Bu yüzden 4 çeşit fenotip ortaya çıkar ve oranları 1 : 1 : 1 : 1 olur.
Sık yapılan hatalar
- Gamet çeşidini hesaplarken homozigot gen çiftlerini de saymak; yalnızca heterozigot çiftler sayılır.
- 9 : 3 : 3 : 1 oranını her dihibrit çaprazlamada beklemek; bu oran AaBb × AaBb çaprazlamasına özgüdür.
- Bağımsız olasılıkları toplamak; iki özelliğin birlikte görülme olasılığı çarpılarak bulunur.
- Gamet çeşidi = 2ⁿ (n: heterozigot gen çifti sayısı).
- AaBb × AaBb: fenotip 9 : 3 : 3 : 1, genotip çeşidi 9.
- Bağımsız genlerde olasılıklar çarpılır.