Konu anlatımı
Ekoloji, canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkilerini inceler. Bu alt başlıkta ekolojinin temel düzeyleri olan popülasyon, komünite ve ekosistem kavramlarını ve bir ekosistemde meydana gelen değişikliklerin nasıl yayıldığını göreceksin.
Popülasyon
Belirli bir alanda, belirli bir zamanda yaşayan ve aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluğa popülasyon denir. Bir göldeki bütün sazan balıkları ya da bir ormandaki bütün kızılçam ağaçları birer popülasyondur. Aynı popülasyonun bireyleri birbiriyle çiftleşerek verimli yavrular oluşturabilir. Popülasyonun büyüklüğü doğum, ölüm ve göç gibi olaylarla değişir.
Komünite
Aynı alanda yaşayan farklı türlere ait popülasyonların tümüne komünite denir. Bir göldeki sazan, alabalık, kurbağa, su bitkileri, tek hücreli canlılar ve bakteriler birlikte o gölün komünitesini oluşturur. Komünitedeki türler birbirine bağlıdır: biri öbürüne besin olur, ölü kalıntılar ayrıştırıcılara besin sağlar, ayrıştırıcıların toprağa ve suya kazandırdığı maddeler üreticiler tarafından kullanılır.
Ekosistem
Komünite, içinde yaşadığı cansız çevreyle (ışık, su, toprak, hava, sıcaklık) birlikte ekosistemi oluşturur. Bir göl, bir orman, bir çayır, hatta bir akvaryum birer ekosistemdir. Ekosistemin belirli bir büyüklüğü yoktur; küçük bir su birikintisi de geniş bir deniz de ekosistemdir. Ekosistemde canlılar ile cansız çevre arasında sürekli madde ve enerji alışverişi vardır.
Ekosistemde değişiklikler
Bir ekosistemin bileşenleri birbirine bağlı olduğu için birinde oluşan değişiklik zincirleme etkiler yaratır. Bir göle karışan kirleticiler balıkların azalmasına, balıkla beslenen kuşların göç etmesine ya da ölmesine yol açabilir. Bir ormanda yırtıcı hayvanların avlanarak yok edilmesi, onların avladığı otçulların aşırı çoğalmasına ve bitki örtüsünün zarar görmesine neden olabilir. Bu yüzden bir ekosisteme yapılan müdahalenin bütün sonuçları önceden düşünülmelidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir ormandaki bütün kızılçam ağaçları, bütün Anadolu sincapları, ormandaki bütün canlılar ve ormanın tamamı hangi ekolojik düzeylere örnektir?
Çözüm. Bütün kızılçam ağaçları aynı türe ait bireylerden oluştuğu için bir popülasyondur; bütün Anadolu sincapları da ayrı bir popülasyondur. Ormandaki bütün canlılar, yani farklı türlere ait popülasyonların tümü komüniteyi oluşturur. Ormanın tamamı ise komüniteyle birlikte toprak, su, hava, ışık ve sıcaklık gibi cansız bileşenleri de kapsadığı için bir ekosistemdir.
Örnek 2. Bir göle yakındaki tarlalardan parçalanmayan bir tarım ilacı karışıyor. Bu değişiklik göl ekosisteminin bileşenlerini nasıl etkileyebilir?
Çözüm. Tarım ilacı göldeki bazı küçük hayvanları ve böcekleri öldürebilir; bunlarla beslenen balıkların besini azalır ve balık popülasyonları küçülür. İlaç parçalanmadan birikirse besin zinciri boyunca balıklara ve balıkla beslenen kuşlara geçer ve onlarda daha yüksek miktarlara ulaşır. Böylece cansız bir bileşende, yani suda oluşan bir değişiklik komünitedeki pek çok popülasyonu etkiler.
Sık yapılan hatalar
- Popülasyon ile komüniteyi karıştırmak: popülasyon tek türden, komünite birçok türden oluşur.
- Ekosistemi yalnızca canlılardan oluşan bir topluluk sanmak; cansız çevre de ekosisteme dahildir.
- Ekosistemin bir bileşenindeki değişikliğin yalnızca o bileşeni etkilediğini düşünmek.
- Popülasyon: aynı türden bireyler; komünite: farklı türlerin popülasyonları.
- Ekosistem = komünite + cansız çevre.
- Bir bileşendeki değişiklik bütün ekosistemi etkileyebilir.