Konu anlatımı
Bütün canlılar enerji ve yapı maddesi için besine ihtiyaç duyar, ama besini elde etme yolları farklıdır. Bu alt başlıkta ototrof ve heterotrof beslenmeyi, holozoik beslenmeyi ve ayrıştırıcıları göreceksin. Simbiyotik ilişkiler TYT kapsamında değildir; 11. sınıfta işlenir.
Ototrof beslenme
Ototrof canlılar inorganik maddelerden (karbon dioksit, su ve mineraller) kendi organik besinlerini üretir. Bunun için gereken enerjiyi bitkiler, bazı protistler ve bazı bakteriler ışıktan sağlar. Bazı bakteriler ve arkeler ise ışık olmadan, bazı inorganik maddelerin tepkimelerinden elde ettikleri kimyasal enerjiyi kullanır; bu canlılar ışığın hiç ulaşmadığı derin deniz tabanlarında bile besin üretebilir. Ototroflar ekosistemin üreticileridir. Besin üretiminin tepkime basamakları 12. sınıf konusudur.
Heterotrof ve holozoik beslenme
Heterotrof canlılar kendi besinlerini üretemez; besinlerini başka canlılardan hazır alır. Hayvanların çoğu holozoik beslenir: besinlerini katı parçalar hâlinde alır, sindirir ve sindirilen küçük molekülleri emer. Holozoik canlılar beslendikleri besine göre gruplandırılır: yalnızca bitkilerle beslenen otçullar (tavşan, inek), başka hayvanlarla beslenen etçiller (kurt, kartal) ve hem bitki hem hayvanla beslenen hepçiller (ayı, insan). Amip gibi bazı tek hücreliler de besinlerini parçalar hâlinde alıp hücre içinde sindirir.
Ayrıştırıcılar
Ayrıştırıcılar ölü bitki ve hayvanlarla, yapraklar ve dışkı gibi atıklarla beslenen heterotrof bakteri ve mantarlardır. Sindirim enzimlerini dışarı salgılayarak organik maddeleri hücre dışında parçalar ve oluşan küçük molekülleri emerler. Bu sırada organik maddelerdeki elementler inorganik maddeler hâlinde toprağa, suya ve havaya geri döner; üreticiler bu maddeleri yeniden kullanır. Ayrıştırıcılar olmadan madde döngüleri tamamlanamaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Işığın hiç ulaşmadığı derin bir deniz tabanında, sıcak su kaynaklarının çevresinde zengin bir canlı topluluğu bulunuyor. Bu topluluktaki besin zincirinin başında hangi canlılar olabilir?
Çözüm. Işık olmadığı için burada ışık enerjisiyle besin üreten canlılar yaşayamaz. Besin zincirinin başında, sıcak su kaynaklarından çıkan bazı inorganik maddelerin tepkimelerinden kimyasal enerji elde ederek besin üreten bazı bakteri ve arkeler bulunur. Bu ototroflar topluluğun üreticileridir; öbür canlılar doğrudan ya da dolaylı olarak onların ürettiği besinle beslenir.
Örnek 2. Tavşan, kurt, ayı, ekmek küfü ve yeşil bir bitki beslenme şekillerine göre nasıl gruplandırılır?
Çözüm. Yeşil bitki ışık enerjisiyle kendi besinini ürettiği için ototroftur ve ekosistemin üreticisidir. Tavşan, kurt ve ayı besinlerini hazır alan, parçalar hâlinde yiyip sindiren holozoik heterotroflardır: tavşan otçul, kurt etçil, ayı hepçildir. Ekmek küfü bir mantardır; enzimlerini dışarı salgılayarak ölü organik maddeyi parçalar ve emer, yani ayrıştırıcıdır.
Sık yapılan hatalar
- Bütün ototrofların ışık enerjisi kullandığını sanmak; bazı bakteri ve arkeler kimyasal enerji kullanır.
- Ayrıştırıcıların besinlerini hücre içinde sindirdiğini düşünmek; enzimlerini dışarı salgılarlar.
- Hepçilleri tek bir beslenme basamağına yerleştirmek; hepçiller beslendikleri besine göre birden fazla basamakta yer alabilir.
- Ototrof: inorganik maddelerden besin üretir; ışık ya da kimyasal enerji kullanır.
- Holozoik heterotroflar: otçul, etçil ve hepçil.
- Ayrıştırıcılar ölü maddeyi hücre dışında parçalar ve maddeleri döngüye geri verir.