Konu anlatımı
Bir ekosistemde kimin kimi yediği, madde ve enerjinin nasıl aktarıldığını gösterir. Bu alt başlıkta besin zincirini, beslenme basamaklarını ve birbirine bağlı zincirlerin oluşturduğu besin ağını göreceksin.
Besin zinciri
Bir ekosistemde canlılar arasındaki beslenme ilişkisini, besinin bir canlıdan ötekine aktarılma sırasıyla gösteren diziye besin zinciri denir. Karadan bir örnek: ot → çekirge → kurbağa → yılan → kartal. Sudan bir örnek: tek hücreli üreticiler → küçük su hayvanları → küçük balık → büyük balık → balıkçıl. Oklar besinin, dolayısıyla madde ve enerjinin aktarılma yönünü gösterir.
Beslenme basamakları
Besin zincirindeki her halkaya beslenme basamağı (trofik düzey) denir. İlk basamakta üreticiler bulunur. Üreticilerle beslenen otçullar birincil tüketici, birincil tüketicilerle beslenenler ikincil tüketici, ikincil tüketicilerle beslenenler üçüncül tüketicidir. Bir canlının basamağı beslendiği besine göre belirlenir; hepçil bir canlı ot yediğinde birincil, et yediğinde ikincil ya da üçüncül tüketici olabilir. Ayrıştırıcılar her basamaktaki canlıların ölü kalıntılarını ve atıklarını ayrıştırır.
Besin ağı
Doğada bir canlı genellikle birden fazla canlıyla beslenir ve birden fazla canlıya besin olur. Bu yüzden besin zincirleri birbirine bağlanarak besin ağını oluşturur. Besin ağı ne kadar karmaşıksa ekosistem o kadar dengelidir; bir tür azaldığında onunla beslenen canlılar başka besinlere yönelebilir. Az sayıda bağlantısı olan basit besin ağlarında ise bir türün yok olması bütün ağı sarsabilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir çayırda şu ilişkiler vardır: çekirge ve tavşan otla, kurbağa çekirgeyle, yılan kurbağa ve tavşanla, kartal yılanla beslenir. Yılan hangi basamaklarda yer alır? Yılanlar avlanarak büyük ölçüde azaltılırsa ne olur?
Çözüm. Yılan tavşanla beslendiğinde ikincil tüketici, kurbağayla beslendiğinde üçüncül tüketicidir; yani iki basamakta yer alır. Yılanlar azalırsa onların avı olan kurbağa ve tavşanların sayısı artar. Tavşanların artması otun azalmasına yol açar; kurbağaların artması ise çekirgeleri azaltır. Yılanla beslenen kartalların besini azalır; kartallar başka bölgelere gidebilir ya da sayıları düşebilir.
Örnek 2. Ot → çekirge → kurbağa → yılan besin zincirinde birincil, ikincil ve üçüncül tüketiciler hangileridir? Bu zincirde okların yönü neyi gösterir?
Çözüm. Ot üreticidir. Otla beslenen çekirge birincil tüketici, çekirgeyle beslenen kurbağa ikincil tüketici, kurbağayla beslenen yılan üçüncül tüketicidir. Oklar, besinin ve onunla birlikte madde ve enerjinin hangi canlıdan hangisine aktarıldığını gösterir; ok, yenen canlıdan yiyen canlıya doğrudur.
Sık yapılan hatalar
- Besin zincirindeki okların yiyen canlıdan yenen canlıya doğru çizildiğini sanmak; ok enerjinin aktarıldığı yönü gösterir.
- Bir canlının her zaman tek bir basamakta yer aldığını düşünmek.
- Besin ağında bir türün azalmasının yalnızca onu yiyen canlıları etkilediğini sanmak; etkiler ağ boyunca yayılır.
- Üretici → birincil tüketici → ikincil tüketici → üçüncül tüketici.
- Ok, yenen canlıdan yiyen canlıya doğrudur.
- Karmaşık besin ağı ekosistemi daha dengeli yapar.