Konu anlatımı
Bir ekosistemde canlılar kadar ışık, su ve toprak gibi cansız etkenler de önemlidir. Bu alt başlıkta ekosistemin canlı ve cansız bileşenlerini ve bunların birbirini nasıl etkilediğini göreceksin.
Canlı bileşenler
Ekosistemin canlı (biyotik) bileşenleri görevlerine göre üç gruba ayrılır. Üreticiler inorganik maddelerden besin üreten ototroflardır: karada bitkiler, sularda su bitkileri ve tek hücreli üreticiler. Tüketiciler besinlerini başka canlılardan hazır alan heterotroflardır: otçul, etçil ve hepçil hayvanlar. Ayrıştırıcılar ise ölü canlıları ve atıkları parçalayarak inorganik maddelere dönüştüren bakteri ve mantarlardır.
Cansız bileşenler
Ekosistemin cansız (abiyotik) bileşenleri ışık, sıcaklık, su, hava, toprak ve topraktaki mineraller ile ortamın asitliği ve tuzluluğudur. Işık, üreticilerin besin üretmesi için gereklidir; sıcaklık canlıların metabolizma hızını etkiler; su bütün yaşamsal olaylar için zorunludur. Toprağın yapısı ve mineral içeriği hangi bitkilerin yetişeceğini belirler. Sudaki tuz oranı tatlı su ve deniz canlılarının dağılımını belirler.
Karşılıklı etki
Cansız etkenler canlıların nerede ve ne kadar yaşayabileceğini sınırlar: ışığın ulaşamadığı derin sularda üretici bulunmaz; çöllerde yalnızca suyu iyi koruyan canlılar yaşayabilir; çok asidik ya da çok tuzlu sularda az sayıda tür bulunur. Canlılar da cansız çevreyi değiştirir: bitkiler kökleriyle toprağı tutar, gölgeleriyle toprağın sıcaklığını ve nemini değiştirir, havaya su buharı ve oksijen verir. Ayrıştırıcılar ölü maddeleri parçalayarak toprağa mineral kazandırır; toprak solucanları toprağı havalandırır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir gölde derinlik arttıkça su bitkilerinin azaldığı ve belirli bir derinlikten sonra hiç bulunmadığı gözleniyor. Bu durumu hangi cansız etkenle açıklarsın?
Çözüm. Üreticilerin besin üretebilmesi için ışık gerekir. Işık suda ilerledikçe soğurulur ve derinlik arttıkça azalır. Belirli bir derinlikten sonra besin üretimi için yeterli ışık kalmadığından su bitkileri ve öteki üreticiler yaşayamaz. Bu örnek, ışığın bir cansız etken olarak canlıların dağılımını sınırladığını gösterir.
Örnek 2. Bir ormanda ayrıştırıcıların tamamı ortadan kalksaydı ne olurdu?
Çözüm. Ayrıştırıcılar ölü bitki ve hayvanları, yaprakları ve atıkları parçalayarak içlerindeki mineralleri ve karbonu toprağa ve havaya geri verir. Ayrıştırıcılar olmasaydı ölü maddeler birikir, topraktaki mineraller zamanla tükenirdi. Bitkiler büyümek için gereken mineralleri bulamaz, üretim azalır ve bu azalma besin zinciri boyunca bütün tüketicileri etkilerdi. Madde döngüsü durur ve ekosistem işleyemez hâle gelirdi.
Sık yapılan hatalar
- Cansız etkenlerin canlıları etkilemediğini ya da canlıların cansız çevreyi değiştiremeyeceğini düşünmek.
- Ayrıştırıcıları tüketicilerle aynı grupta saymak; ayrıştırıcılar ölü maddeyi inorganik maddelere dönüştürür.
- Sularda üretici bulunmadığını sanmak; su bitkileri ve tek hücreli üreticiler suda besin üretir.
- Canlı bileşenler: üretici, tüketici, ayrıştırıcı.
- Cansız bileşenler: ışık, sıcaklık, su, hava, toprak, mineraller, asitlik, tuzluluk.
- Canlılar ile cansız çevre birbirini karşılıklı etkiler.