Konu anlatımı
Suya ya da toprağa çok düşük miktarda karışan bazı zararlı maddeler, besin zincirinin üst basamaklarında tehlikeli miktarlara ulaşabilir. Bu alt başlıkta biyolojik birikimin nasıl oluştuğunu ve insan sağlığı ile diğer canlılar üzerindeki etkilerini göreceksin.
Hangi maddeler birikir?
DDT gibi bazı tarım ilaçları, cıva gibi bazı ağır metaller ve bazı radyoaktif maddeler canlı vücudunda parçalanamaz ve dışarı kolay atılamaz. Bu maddelerin bir kısmı yağda çözündüğü için özellikle yağ dokusunda birikir. Vücuda giren miktar atılan miktardan fazla olduğu için canlı yaşadıkça bu maddelerin vücuttaki miktarı artar.
Besin zincirinde artış
Bir tüketici yaşamı boyunca bir alt basamaktan çok sayıda canlıyı yer ve onların vücudunda birikmiş maddeleri alır. Bu yüzden zincirin her basamağında, canlı başına düşen zararlı madde miktarı bir önceki basamaktakinden fazla olur. Suda çok düşük derişimde bulunan bir madde; üreticilerden küçük balıklara, küçük balıklardan büyük balıklara ve balıkçıl kuşlara geçtikçe kat kat artar. Zararlı maddelerin besin zinciri boyunca birikerek artmasına biyolojik birikim denir; en yüksek değerlere zincirin en üst basamağında ulaşılır.
Etkileri
Biyolojik birikim en çok yırtıcı kuşlar, büyük balıklar, deniz memelileri ve insan gibi üst basamaktaki canlıları etkiler. DDT'nin yırtıcı kuşlarda yumurta kabuklarını incelterek yavruların ölmesine ve bu kuşların popülasyonlarının azalmasına yol açması iyi bilinen bir örnektir. Cıvayla kirlenmiş deniz ürünlerini uzun süre tüketen insanlarda ağır sinir sistemi hastalıkları görülmüştür. Birikim yapan maddeler kanser riskini artırabilir, üremeyi ve gelişmeyi bozabilir. Bu maddelerin kullanımının sınırlandırılması, atıkların arıtılması ve tarım ilaçlarının bilinçli kullanılması biyolojik birikimi azaltır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir göle karışan ve parçalanmayan bir tarım ilacı; su bitkileri → küçük balık → büyük balık → balıkçıl kuş besin zincirinde ilerliyor. Canlı başına düşen ilaç miktarı en fazla hangi canlıdadır? Neden?
Çözüm. İlaç parçalanmadığı ve kolay atılmadığı için canlıların vücudunda birikir. Küçük balıklar çok sayıda su bitkisini, büyük balıklar çok sayıda küçük balığı, balıkçıl kuşlar da çok sayıda büyük balığı yer ve yedikleri canlılardaki ilacı biriktirir. Böylece her basamakta canlı başına düşen ilaç miktarı artar. En fazla ilaç, zincirin en üst basamağındaki balıkçıl kuşta bulunur.
Örnek 2. Bir besin zincirinin hangi basamağında en çok enerji, hangi basamağında en çok biyolojik birikim yapan madde bulunur? Bu iki durum neden zıt yönlüdür?
Çözüm. Enerji en çok üreticilerin bulunduğu ilk basamaktadır ve her üst basamakta yaklaşık onda birine düşer. Biyolojik birikim yapan madde ise en çok son basamaktaki tüketicilerde bulunur. Enerji her basamakta solunumla harcanıp ısı olarak kaybolduğu için azalır; birikim yapan madde ise harcanmaz ve kolay atılmaz, bu yüzden tüketicilerin yediği çok sayıda canlıdan toplanarak artar.
Sık yapılan hatalar
- Biyolojik birikimin en çok üreticilerde görüldüğünü sanmak.
- Bütün kirleticilerin besin zincirinde biriktiğini düşünmek; birikenler parçalanmayan ve kolay atılmayan maddelerdir.
- Zararlı maddenin suda düşük derişimde bulunması durumunda canlılar için tehlike olmadığını sanmak.
- Parçalanmayan ve kolay atılmayan maddeler (DDT, cıva, bazı radyoaktif maddeler) birikir.
- Birikim besin zincirinin üst basamaklarına doğru artar.
- En çok etkilenenler yırtıcı kuşlar, büyük balıklar ve insan gibi üst tüketicilerdir.