Konu anlatımı
Grip ya da uçuk gibi hastalıklara yol açan virüsler, canlıların ortak özelliklerini sorgulamak için iyi bir örnektir. Bu alt başlıkta virüslerin hangi özellikleriyle canlılara, hangileriyle cansızlara benzediğini göreceksin. Virüslerin yol açtığı hastalıklar ve korunma yolları Canlıların Sınıflandırılması konusunda işlenir.
Virüsün yapısı
Virüsler hücre yapısında değildir ve ancak elektron mikroskobuyla görülebilecek kadar küçüktür. Bir virüs, protein bir kılıf ve bu kılıfın içindeki kalıtım materyalinden oluşur. Bir virüsün kalıtım materyali ya DNA ya da RNA'dır. Bazı virüslerin protein kılıfının dışında, girdikleri hücrenin zarından aldıkları bir örtü de bulunur. Virüslerde sitoplazma ve ribozom yoktur; enerji üretecek ve kendi proteinlerini yapacak donanımları da yoktur.
Canlılara benzeyen özellikler
Virüsler kalıtım materyali taşır ve bu materyaldeki bilgiyle kendilerine benzer yeni virüsler oluşturur. Kalıtım materyallerinde değişiklikler (mutasyonlar) olabilir; bu yüzden zamanla yeni virüs çeşitleri ortaya çıkar. Grip gibi bazı hastalıkların her yıl biraz farklı seyretmesinin bir nedeni budur. Her virüs belirli canlıların belirli hücrelerine girebilir; bazı virüsler yalnızca bakterileri, bazıları yalnızca bitkileri, bazıları da hayvanları ve insanları etkiler.
Cansızlara benzeyen özellikler
Canlı bir hücrenin dışında virüsler beslenmez, solunum yapmaz, büyümez ve hiçbir metabolizma etkinliği göstermez. Kendi başlarına çoğalamazlar; çoğalmak için girdikleri canlı hücrenin ribozomlarını, enerjisini ve yapı malzemelerini kullanırlar. Bu yüzden virüsler yalnızca canlı hücre içinde çoğalabilir. Bazı virüsler saflaştırılarak kristal hâline getirilebilir ve bu hâlde uzun süre bozulmadan kalabilir.
Neden sınıflandırma dışında?
Hücresel yapıları ve kendi metabolizmaları olmadığı, kendi başlarına çoğalamadıkları için virüsler canlılar ile cansızlar arasında kabul edilir. Canlıların sınıflandırılmasında kullanılan âlem, şube, sınıf gibi kategoriler hücreli canlılar için oluşturulmuştur; virüsler bu kategorilerin hiçbirine yerleştirilmez.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir araştırmacı bir virüsü besin ve oksijen bulunan, ancak hiç canlı hücre içermeyen bir besiyerine koyuyor. Virüs sayısında nasıl bir değişim beklenir? Virüs, etkileyebildiği bakterilerin bulunduğu bir ortama konursa ne olur?
Çözüm. Canlı hücre içermeyen besiyerinde virüs çoğalamaz; çünkü virüsün ribozomu, enerji üreten sistemi ve metabolizması yoktur, besin ve oksijeni kullanamaz. Virüs sayısı artmaz. Virüs bakterileri etkileyebilen bir virüsse bakteri hücrelerine girer; bakterinin ribozomlarını, enerjisini ve yapı malzemelerini kullanarak çoğalır ve sayısı artar. Yalnızca hayvan hücrelerini etkileyen bir virüs ise bakterilerde çoğalamaz.
Örnek 2. Virüslerin aşağıdaki özelliklerinden hangileri onları canlılara benzetir? I. Kalıtım materyali taşıma II. Kristallenebilme III. Kalıtım materyalinin değişebilmesi IV. Hücre dışında metabolizma göstermeme
Çözüm. Kalıtım materyali taşıma (I) ve kalıtım materyalinin mutasyonla değişebilmesi (III) virüsleri canlılara benzeten özelliklerdir. Kristallenebilme (II) ve hücre dışında hiçbir metabolizma etkinliği göstermeme (IV) ise cansızlara özgüdür. Bu karışık tablo, virüslerin canlılar ile cansızlar arasında kabul edilmesinin nedenidir.
Sık yapılan hatalar
- Virüsleri çok küçük bakteriler sanmak; bakteriler hücrelidir, virüsler değildir.
- Bir virüsün kalıtım materyalinin hem DNA hem RNA olduğunu düşünmek.
- Virüslerin canlı hücre olmadan, besiyerinde çoğalabileceğini sanmak.
- Virüs = protein kılıf + DNA ya da RNA; hücre, ribozom ve metabolizma yok.
- Yalnızca canlı hücre içinde çoğalır; kristallenebilir.
- Canlılar ile cansızlar arasında sayılır; sınıflandırma kategorilerine alınmaz.