Konu anlatımı
Bir bakteri de bir fil de hücrelerden oluşur; hücre, canlılık özelliklerinin gözlenebildiği en küçük birimdir. Bu alt başlıkta hücresel yapının bütün canlılarda ortak olmasını, tek hücreli ve çok hücreli canlıları ve canlıların düzenli yapısı olan organizasyonu göreceksin.
Hücre: yapı ve görev birimi
Bütün canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur. Hücre, canlının hem yapısını oluşturan hem de beslenme, solunum ve boşaltım gibi yaşamsal olayların gerçekleştiği en küçük birimdir. Her hücrede hücre zarı, sitoplazma ve kalıtım materyali olan DNA bulunur. Kalıtım materyali bir çekirdek zarıyla çevrili değilse hücre prokaryot, zarla çevrili bir çekirdeğin içindeyse ökaryottur. Bakteriler ve arkeler prokaryot; protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar ökaryot hücrelidir.
Tek hücreli ve çok hücreli canlılar
Bakteri, amip, öglena ve maya gibi tek hücreli canlılarda bütün yaşamsal olaylar tek bir hücrede gerçekleşir; bu hücre besinini alır, enerji üretir, atıklarını atar ve bölünerek çoğalır. Çok hücreli canlılarda ise hücreler farklı görevler için özelleşmiştir: kas hücreleri kasılır, sinir hücreleri uyarıları iletir, alyuvarlar oksijen taşır. Özelleşmiş hücreler birbirine bağımlıdır; vücuttan ayrılan bir kas hücresi doğada tek başına yaşayamaz.
Organizasyon basamakları
Çok hücreli canlılarda yapı, basitten karmaşığa doğru düzenli basamaklar hâlinde kurulur: hücre → doku → organ → sistem → organizma. Benzer yapıdaki ve aynı görevi yapan hücreler dokuyu, farklı dokular bir araya gelerek organı, birlikte çalışan organlar sistemi, sistemler de organizmayı oluşturur. Organizasyon hücrenin içinde de vardır: organeller birbirleriyle iş birliği içinde çalışır ve birinde oluşan bir sorun bütün hücreyi etkiler. Örneğin enerji üreten organelleri bozulan bir hücre, madde taşıma ve yapım işlerini de sürdüremez.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir amip ile insanın kas hücresi karşılaştırılıyor. Hangisi doğada tek başına bütün yaşamsal olayları sürdürebilir? Nedenini açıklayınız.
Çözüm. Amip tek hücreli bir canlıdır; beslenme, solunum, boşaltım, hareket ve üreme gibi bütün yaşamsal olayları tek hücresinde gerçekleştirir ve doğada tek başına yaşar. Kas hücresi ise kasılma görevine özelleşmiştir; besin ve oksijeni başka organların getirmesine, atıklarının başka organlarca uzaklaştırılmasına muhtaçtır. Bu yüzden vücuttan ayrılan bir kas hücresi doğada tek başına yaşayamaz.
Örnek 2. Kalp kası hücresi, kalp, kalp kası dokusu, insan ve dolaşım sistemi kavramlarını organizasyon basamaklarına göre basitten karmaşığa sıralayınız.
Çözüm. En basit basamak hücredir: kalp kası hücresi. Aynı yapı ve görevdeki bu hücreler bir araya gelerek kalp kası dokusunu oluşturur. Kas dokusu başka dokularla birleşerek kalp organını meydana getirir. Kalp, damarlarla birlikte çalışarak dolaşım sistemini oluşturur. Bütün sistemler birlikte insanı, yani organizmayı oluşturur. Sıra: kalp kası hücresi → kalp kası dokusu → kalp → dolaşım sistemi → insan.
Sık yapılan hatalar
- Tek hücreli canlıları organizasyonu olmayan yapılar sanmak; organizasyon hücre içinde de vardır.
- Organizasyon basamaklarını karıştırmak: doku hücrelerden, organ dokulardan oluşur.
- Prokaryotların hücre zarı ya da DNA taşımadığını düşünmek; yalnızca zarla çevrili çekirdekleri yoktur.
- Bütün canlılar hücrelerden oluşur; her hücrede zar, sitoplazma ve DNA vardır.
- Hücre → doku → organ → sistem → organizma.
- Tek hücrelide bütün olaylar tek hücrede; çok hücrelide hücreler özelleşmiş ve birbirine bağımlıdır.