Konu anlatımı
Bir canlının yaşaması için madde ve enerji alması, bu enerjiyi hücrelerinin kullanabileceği hâle getirmesi ve oluşan atıklarından kurtulması gerekir. Bu alt başlıkta beslenme, solunum ve boşaltımın bütün canlılardaki ortak yönlerini göreceksin.
Beslenme
Canlılar büyümek, yıpranan yapılarını onarmak ve enerji elde etmek için besin alır. Kendi besinini karbon dioksit, su ve mineraller gibi inorganik maddelerden üretebilen canlılara ototrof denir; bitkiler bunun için ışık enerjisini kullanır, bazı bakteriler ise kimyasal tepkimelerden elde ettikleri enerjiyle besin üretir. Besinini hazır olarak dışarıdan alan canlılara heterotrof denir; hayvanlar, mantarlar ve bakterilerin çoğu heterotroftur. Heterotroflar sonuçta ototrofların ürettiği besinlere bağımlıdır.
Solunum
Besinlerdeki kimyasal enerji hücre tarafından doğrudan kullanılamaz; önce ATP adı verilen enerji molekülüne aktarılması gerekir. Besinlerin hücrede parçalanarak enerjinin ATP'ye aktarılmasına hücresel solunum denir. Solunum bütün canlılarda vardır, ama yöntemi farklıdır: insanlar, hayvanlar ve bitkiler oksijen kullanarak solunum yapar; bazı bakteriler ve oksijensiz ortamdaki mayalar enerjiyi oksijen kullanmadan elde eder. Solunumun hangi basamaklarla gerçekleştiği TYT'de değil, 12. sınıfta işlenir.
Solunumu, akciğerlere hava alıp verme ile karıştırmamalısın. Soluk alıp verme yalnızca bazı hayvanlarda görülen bir gaz alışverişidir; hücresel solunum ise bütün canlı hücrelerde gerçekleşir.
Boşaltım
Metabolizma sonucunda karbon dioksit, fazla su, fazla tuzlar ve proteinlerin yıkımından kaynaklanan amonyak ve üre gibi azotlu atıklar oluşur. Bu maddeler birikirse hücrelere zarar verir. Fazla ve zararlı maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasına boşaltım denir. Tek hücreliler atıklarını hücre zarından ortama verir; insanda akciğerler, böbrekler ve deri boşaltıma katılır. Bitkiler de fazla gazları ve suyu büyük ölçüde yapraklarından uzaklaştırır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Işıklı bir ortamdaki yeşil bir bitki ile aynı ortamda çürümekte olan bir kütükte yaşayan mantar karşılaştırılıyor. Hangisi ototroftur? İkisinde de solunum gerçekleşir mi?
Çözüm. Yeşil bitki ışık enerjisini kullanarak karbon dioksit ve sudan besin üretir; ototroftur. Mantar besin üretemez, besinini kütüğün organik maddelerinden hazır olarak alır; heterotroftur. Solunum ise bütün canlılarda ortaktır: bitki de mantar da gece gündüz hücrelerinde besinleri parçalayarak ATP üretir. Bitkinin besin üretmesi, solunum yapmadığı anlamına gelmez.
Örnek 2. Bir öğrenci 'Solunum yalnızca akciğeri olan canlılarda olur.' diyor. Bu ifade neden yanlıştır?
Çözüm. Solunum, besinlerdeki enerjinin hücrelerde ATP'ye aktarılmasıdır ve bütün canlı hücrelerde gerçekleşir. Akciğerlere hava alıp vermek ise oksijenin vücuda alınıp karbon dioksitin atılmasını sağlayan bir gaz alışverişidir ve yalnızca bazı hayvanlarda görülür. Bakteriler, bitkiler ve mantarlar akciğere sahip değildir ama solunum yapar. Bu yüzden ifade yanlıştır.
Sık yapılan hatalar
- Bitkilerin solunum yapmadığını ya da yalnızca geceleri solunum yaptığını sanmak; bitkiler sürekli solunum yapar.
- Hücresel solunumu akciğerle hava alıp vermekle karıştırmak.
- Bütün bakterilerin ototrof ya da hepsinin heterotrof olduğunu düşünmek.
- Ototrof besinini üretir, heterotrof hazır alır.
- Solunum: besinlerdeki enerjinin ATP'ye aktarılması; bütün canlılarda vardır.
- Boşaltım: metabolizma atıklarının ve fazla maddelerin vücuttan uzaklaştırılması.