Konu anlatımı
Bütün canlılar belirli bir süre yaşar; türlerin yeryüzünde varlığını sürdürmesini üreme sağlar. Bir tohumun fidana, fidanın ağaca dönüşmesi ise büyüme ve gelişmenin sonucudur. Bu alt başlıkta bu üç ortak özelliği ve birbirinden farklarını göreceksin.
Üreme
Canlıların kendilerine benzer yeni bireyler oluşturmasına üreme denir. Üreme, bireyin yaşamını sürdürmesi için zorunlu değildir; ama türün devamı için gereklidir. Bu yüzden at ile eşeğin kısır yavrusu olan katır da canlıdır. Tek bir atanın kendisinden yeni bireyler oluşturduğu üremeye eşeysiz üreme denir; bakterilerin ikiye bölünmesi ve bira mayasının tomurcuklanması buna örnektir. Genellikle iki atadan gelen üreme hücrelerinin birleşmesiyle gerçekleşen üremeye eşeyli üreme denir. Üreme çeşitleri Eşeyli ve Eşeysiz Üreme konusunda ayrıntılı işlenir.
Büyüme
Büyüme, canlının kütlesinin ve boyutlarının artmasıdır. Çok hücreli canlılarda büyüme hem hücre bölünmesiyle hücre sayısının artmasıyla hem de hücrelerin hacminin artmasıyla gerçekleşir; tek hücreli canlılar ise hücre hacmini artırarak büyür. Büyüme için yapım tepkimelerinin yıkım tepkimelerinden fazla olması gerekir. Kristaller de büyür, ama kristal yüzeyine aynı maddeden yeni tanecikler eklenerek dıştan büyür. Canlı ise aldığı besinleri metabolizmasıyla kendi yapısına dönüştürerek büyür.
Gelişme
Gelişme, canlının yapı ve görevlerinde zamanla meydana gelen değişimlerdir. Döllenmiş bir yumurta hücresi önce bölünerek çok sayıda hücre oluşturur, sonra bu hücreler farklılaşarak doku ve organları meydana getirir. Kurbağa yumurtasından suda yaşayan ve solungaçla solunum yapan iribaşın, iribaştan da akciğer ve deriyle solunum yapan ergin kurbağanın oluşması gelişme örneğidir. Yumurtadan tırtıl, tırtıldan koza içinde kelebek oluşması da öyledir. Büyüme miktarla, gelişme ise biçim ve görevle ilgilidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Katır kısır bir canlıdır. 'Katır üreyemediği için canlı sayılmaz.' yargısı doğru mudur?
Çözüm. Yargı yanlıştır. Üreme, bireyin yaşamını sürdürmesi için değil, türün devamı için gerekli bir özelliktir. Katır hücrelerden oluşur, beslenir, solunum ve boşaltım yapar, uyarılara tepki verir, büyür ve gelişir; yani canlılığın öteki ortak özelliklerini gösterir. Üreyemeyen bir birey de canlıdır; ancak bir türün bütün bireyleri üreyemeseydi o tür kısa sürede yeryüzünden silinirdi.
Örnek 2. Bir yavru kedinin ağırlığının iki katına çıkması ile bir iribaşın kuyruğunu kaybedip bacaklar oluşturması olaylarından hangisi büyümeye, hangisi gelişmeye örnektir?
Çözüm. Yavru kedinin ağırlığının artması, hücre sayısının ve hacminin artmasıyla kütlenin artmasıdır; büyüme örneğidir. İribaşın kuyruğunu kaybedip bacaklar oluşturması ise vücut yapısının ve görevlerinin değişmesidir; iribaş suda yaşayan bir canlıdan karada da yaşayabilen bir canlıya dönüşür. Bu olay gelişme örneğidir. Gerçekte yavru kedi büyürken organları da gelişir; iki olay çoğu zaman birlikte yürür.
Sık yapılan hatalar
- Büyüme ile gelişmeyi aynı kavram sanmak.
- Kristallerin büyümesini canlılık belirtisi saymak.
- Üremeyi her bireyin yaşaması için zorunlu sanmak.
- Üreme türün devamını sağlar; kısır birey de canlıdır.
- Büyüme: hücre sayısı ve hacminin artması; gelişme: yapı ve görevin değişmesi.
- Canlı madde alıp dönüştürerek, kristal ise dıştan eklenerek büyür.