Konu anlatımı
Bir kedi tehlikeyi sezince kaçar, bir bitkinin gövdesi ışığa doğru kıvrılır, çölde yaşayan bir kaktüs aylarca yağmur almadan yaşayabilir. Bu alt başlıkta canlıların hareketini, uyarılara verdikleri tepkileri ve yaşadıkları ortama uyum özelliklerini göreceksin.
Hareket
Hareket bütün canlılarda görülür, ama biçimi farklıdır. Hayvanların çoğu yer değiştirir; bazı bakteriler ve tek hücreliler kamçı ya da sillerle, amip ise yalancı ayaklarla hareket eder. Bitkiler ve mercanlar bir yere bağlı yaşar, ama bitkiler organlarını hareket ettirebilir: genç ayçiçekleri gün boyunca güneşi izler, bazı çiçekler akşam kapanıp sabah açılır. Hücre içinde sitoplazmanın akışı ve organellerin yer değiştirmesi de hareketin bir biçimidir.
Uyarılara tepki
Canlıların iç ve dış ortamdaki değişiklikleri algılayıp bunlara cevap vermesine uyarılara tepki denir. Işık, ses, sıcaklık, dokunma, yer çekimi ve kimyasal maddeler dış uyarılardır; açlık ve susuzluk gibi durumlar iç uyarılardır. Elini sıcak bir cisimden hızla çekmen, göz bebeğinin ışıkta küçülmesi, küstüm otunun dokunulunca yapraklarını kapatması, köklerin aşağı, gövdenin ise ışığa doğru büyümesi tepki örnekleridir. Sinir sistemi olmayan tek hücreliler de zararlı bir maddeden uzaklaşır, besine doğru yönelir.
Uyum
Uyum, bir canlının yaşadığı ortamda hayatta kalma ve üreme şansını artıran yapısal, işlevsel ya da davranışsal özelliklere sahip olmasıdır. Kaktüslerin dikene dönüşmüş yaprakları su kaybını azaltır, kalın gövdeleri su depolar. Kutup ayısının kalın kürkü ve deri altındaki kalın yağ tabakası soğuktan korur; çöl tilkisinin büyük kulakları vücuttaki fazla ısının atılmasına yardım eder. Bazı canlıların renk ve desenleri onları çevrelerinde zor fark edilir hâle getirir. Uyum özellikleri kalıtsaldır ve kuşaktan kuşağa aktarılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Saksıdaki bir bitki pencere kenarına konuyor ve birkaç gün sonra gövdesinin pencereye doğru eğildiği görülüyor. Bu olay canlıların hangi ortak özelliklerine örnektir?
Çözüm. Bitki pencereden gelen ışığı bir uyarı olarak algılar ve gövdesi ışığa doğru büyür; bu, uyarılara tepkinin bir örneğidir. Gövdenin eğilmesi, bitkinin yer değiştirmeden organını hareket ettirmesidir; yani bitkilerde de hareket vardır. Işığa yönelen gövde daha çok ışık alır ve besin üretimi artar; bu yönelme yeteneği bitkinin ortama uyumunun da bir parçasıdır.
Örnek 2. Kutup ayısının kalın kürkü, kaktüsün dikenleri ve küstüm otunun dokunulunca yapraklarını kapatması özelliklerinden hangileri uyuma, hangileri uyarılara tepkiye örnektir?
Çözüm. Kutup ayısının kalın kürkü ve kaktüsün dikene dönüşmüş yaprakları, bu canlıların sürekli sahip olduğu ve yaşadıkları ortamda hayatta kalmalarını kolaylaştıran kalıtsal özelliklerdir; uyum örneğidir. Küstüm otunun yapraklarını kapatması ise dokunma uyarısına o anda verilen bir cevaptır; uyarılara tepki örneğidir. Uyum kalıcı bir özelliktir, tepki ise uyarı geldiğinde ortaya çıkan bir cevaptır.
Sık yapılan hatalar
- Bitkilerin hiç hareket etmediğini sanmak.
- Uyum ile tepkiyi karıştırmak: uyum kalıtsal ve kalıcı bir özellik, tepki ise uyarıya verilen anlık cevaptır.
- Uyarılara tepkinin yalnızca sinir sistemi olan canlılarda görüldüğünü düşünmek.
- Hareket her canlıda var; yer değiştirme her canlıda yok.
- Uyarılar iç (açlık, susuzluk) ya da dış (ışık, ses, sıcaklık, dokunma) olabilir.
- Uyum, hayatta kalma ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerdir.