Konu anlatımı
Mitoz, bir çekirdekteki kalıtım materyalinin iki yeni çekirdeğe eşit olarak paylaştırılmasıdır. Bu alt başlıkta mitozu birbirini izleyen dört evrede, temel düzeyde göreceksin. Evreler aslında kesintisiz bir sürecin parçalarıdır; ayrı adlar incelemeyi kolaylaştırmak için verilmiştir.
Profaz
Kromatin iplikleri kısalıp kalınlaşarak mikroskopta görülebilen kromozomları oluşturur; her kromozom iki kardeş kromatitlidir. Çekirdek zarı ve çekirdekçik kaybolur. Hücre içinde protein borucuklarından oluşan iğ iplikleri oluşmaya başlar. Hayvan hücrelerinde sentrozomlar zıt kutuplara doğru hareket eder ve iğ ipliklerinin oluşumunu düzenler; bitki hücrelerinde iğ iplikleri sentrozom olmadan oluşur.
Metafaz
Kromozomlar hücrenin ortasındaki ekvator düzleminde tek sıra hâlinde dizilir. Her kromozomun sentromerine iki kutuptan gelen iğ iplikleri bağlanır. Kromozomlar en kısa ve en kalın hâlindedir; bu yüzden kromozomların sayılması ve biçimlerinin incelenmesi için en uygun evre metafazdır.
Anafaz
Sentromerler ayrılır ve kardeş kromatitler iğ ipliklerinin kısalmasıyla zıt kutuplara çekilir. Ayrılan her kromatit artık ayrı bir kromozom sayılır; bu yüzden anafazda hücredeki kromozom sayısı geçici olarak iki katına çıkar. Her kutba, ana hücredeki kromozomların birer kopyası gider.
Telofaz
Kutuplara ulaşan kromozomlar incelip uzayarak yeniden kromatin iplikleri hâline gelir. Her kutupta kromozomların çevresinde yeni bir çekirdek zarı oluşur ve çekirdekçik yeniden belirir. İğ iplikleri dağılır. Sonuçta aynı kromozom sayısına ve aynı kalıtım materyaline sahip iki çekirdek oluşur. Telofazla birlikte genellikle sitoplazmanın bölünmesi de başlar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. 2n = 8 kromozomlu bir hayvan hücresi mitoz geçiriyor. Metafazda ve anafazda hücredeki kromozom ve kromatit sayıları kaçtır? Mitoz sonunda oluşan hücrelerde kaç kromozom bulunur?
Çözüm. DNA interfazda eşlendiği için metafazda 8 kromozom vardır ve her biri iki kromatitlidir; toplam 16 kromatit bulunur. Anafazda kardeş kromatitler ayrılır ve her biri bir kromozom sayılır; hücrede geçici olarak tek kromatitli 16 kromozom bulunur ve her kutba 8 kromozom gider. Mitoz sonunda oluşan iki hücrenin her birinde ana hücredeki gibi 8 kromozom bulunur.
Örnek 2. Mikroskopta incelenen bir hücrede çekirdek zarı görülmüyor, kromozomlar hücrenin ortasında tek sıra hâlinde dizilmiş ve iğ iplikleri sentromerlere bağlanmış. Hücre mitozun hangi evresindedir? Bir sonraki evrede ne olur?
Çözüm. Kromozomların hücrenin ortasında tek sıra dizilmesi ve iğ ipliklerinin sentromerlere bağlanması metafazın özellikleridir. Bir sonraki evre anafazdır: sentromerler ayrılır, kardeş kromatitler zıt kutuplara çekilir ve hücredeki kromozom sayısı geçici olarak iki katına çıkar. Daha sonra telofazda kutuplarda iki yeni çekirdek oluşur.
Sık yapılan hatalar
- Mitozun anafazında homolog kromozomların ayrıldığını sanmak; kardeş kromatitler ayrılır.
- Kromozom sayısının metafazda iki katına çıktığını düşünmek; bu anafazda olur.
- Çekirdek zarının metafazda oluştuğunu sanmak; profazda kaybolur, telofazda yeniden oluşur.
- Profaz: kromozomlar belirir, çekirdek zarı kaybolur, iğ iplikleri oluşur.
- Metafaz: kromozomlar ortada tek sıra; sayım için en uygun evre.
- Anafaz: kardeş kromatitler kutuplara gider; kromozom sayısı geçici olarak iki katıdır.
- Telofaz: çekirdek zarı ve çekirdekçik yeniden oluşur; iki çekirdek.