Konu anlatımı
Vücudundaki hücrelerin çoğu bölünebilir; ama yalnızca gerektiğinde ve gerektiği kadar bölünür. Bu alt başlıkta hücre bölünmesinin nasıl denetlendiğini ve bu denetim bozulduğunda ortaya çıkan kanseri göreceksin. Bölünmeyi denetleyen moleküllerin adları TYT kapsamında değildir.
Bölünmenin denetimi
Hücre bölünmesi hücre içindeki ve dışındaki pek çok sinyalle denetlenir. Hücre bölünmeye geçmeden önce yeterli büyüklüğe ulaşıp ulaşmadığı, DNA'sının hasarsız ve eksiksiz eşlenip eşlenmediği, ortamda yeterli besin ve bölünmeyi uyaran sinyaller bulunup bulunmadığı denetlenir. Mitoz sırasında da bütün kromozomların iğ ipliklerine doğru bağlanıp bağlanmadığı kontrol edilir. Bir sorun saptanırsa bölünme durdurulur; hasar onarılamazsa hücre kendini yok edebilir.
Farklı hücrelerde bölünme
Bölünme hızı hücreden hücreye değişir. Deri yüzeyindeki hücreler, bağırsak iç yüzeyini döşeyen hücreler ve kan hücrelerini üreten kemik iliği hücreleri sık bölünür. Karaciğer hücreleri normalde nadiren bölünür, ama karaciğerin bir kısmı zarar görünce bölünerek onu yeniler. Olgun sinir hücreleri ise genellikle bölünmez. Normal hücreler bir kültür kabında çoğalırken komşu hücrelere değince bölünmeyi durdurur.
Kanser
Bölünmeyi denetleyen genlerde ortaya çıkan değişiklikler denetimi bozabilir. Denetimden kurtulan hücreler gerekmediği hâlde ve sınırsızca bölünür, komşularıyla temas etse de durmaz. Böylece tümör denen hücre kitleleri oluşur. Çevre dokulara yayılabilen ve kan ya da lenf yoluyla başka organlara taşınabilen tümörlere kanser denir. Kanser hücreleri bulundukları organın görevini bozar ve besinleri normal hücrelerle paylaşarak onları zayıflatır.
Risk etkenleri ve korunma
Sigara ve tütün ürünleri, güneşin morötesi ışınları, X ışınları ve radyoaktif ışınlar, bazı kimyasal maddeler ve bazı virüsler kanser riskini artırır. Aşırı kilo, hareketsizlik ve sağlıksız beslenme de risk etkenleri arasındadır; bazı kanser türlerine yatkınlık ise kalıtsal olabilir. Sigaradan uzak durmak, güneşten korunmak, sebze ve meyve ağırlıklı beslenmek, düzenli hareket etmek ve düzenli sağlık kontrolleriyle erken teşhis, kanserle mücadelede önemlidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Normal hücreler ile kanser hücreleri bir kültür kabında çoğaltılıyor. Kabın tabanı dolunca iki hücre grubunda nasıl bir fark gözlenir? Bu fark neyi gösterir?
Çözüm. Normal hücreler kabın tabanını tek kat hâlinde doldurur; komşu hücrelere değince bölünmeyi durdururlar. Kanser hücreleri ise temas etseler de bölünmeyi sürdürür ve üst üste yığılarak kitleler oluşturur. Bu fark, kanser hücrelerinde bölünmeyi durduran denetimin bozulduğunu gösterir. Vücutta da aynı durum tümörlerin oluşmasına yol açar.
Örnek 2. Deri yüzeyindeki hücreler ile olgun sinir hücreleri bölünme sıklığı bakımından karşılaştırıldığında ne beklenir? Güneşin morötesi ışınları neden özellikle deri kanseri riskini artırır?
Çözüm. Deri yüzeyindeki hücreler sürekli yıpranıp döküldüğü için sık bölünerek yenilenir; olgun sinir hücreleri ise genellikle bölünmez. Güneşin morötesi ışınları deriye ulaşır ve sık bölünen deri hücrelerinin DNA'sında değişikliklere yol açabilir. Hasarlı DNA ile bölünmeyi sürdüren hücreler denetimden çıkarsa deri kanseri gelişebilir. Bu yüzden güneşin yoğun olduğu saatlerde deriyi korumak önemlidir.
Sık yapılan hatalar
- Her tümörün kanser olduğunu sanmak; çevre dokulara yayılabilen tümörler kanserdir.
- Kanserin bir insandan ötekine bulaşan bir hastalık olduğunu düşünmek.
- Kanserin yalnızca kalıtsal olduğunu sanmak; çevresel etkenler de önemlidir.
- Bölünme büyüklük, DNA'nın durumu, besin ve sinyallerle denetlenir.
- Denetim bozulursa kontrolsüz bölünme ve tümör oluşur; yayılabilen tümör kanserdir.
- Sigara, morötesi ışınlar, radyasyon ve bazı kimyasallar kanser riskini artırır.