Konu anlatımı
Mitozla iki çekirdek oluşur; ama iki yeni hücrenin ortaya çıkması için sitoplazmanın da bölünmesi gerekir. Bu alt başlıkta sitoplazmanın bölünmesinin, yani sitokinezin bitki ve hayvan hücrelerinde nasıl farklı gerçekleştiğini göreceksin.
Sitokinez nedir?
Çekirdek bölünmesinden sonra sitoplazmanın ve organellerin iki yeni hücre arasında paylaştırılmasına sitokinez denir. Sitokinez genellikle telofazla birlikte başlar. Mitokondri gibi organeller iki hücreye yaklaşık eşit dağılır; yeni hücreler büyüdükçe organel sayıları yeniden artar. Mitoz çekirdeğin, sitokinez ise sitoplazmanın bölünmesidir.
Hayvan hücresinde boğumlanma
Hayvan hücrelerinde hücre duvarı yoktur. Hücrenin ortasında, hücre zarının hemen altında protein ipliklerinden oluşan bir halka kasılır; zar dıştan içe doğru boğumlanır ve hücre ortadan ikiye ayrılır. Hayvan hücrelerinde bölünme sırasında iğ ipliklerinin oluşumunu sentrozom düzenler.
Bitki hücresinde ara lamel
Bitki hücreleri sağlam bir hücre duvarına sahip olduğu için dıştan boğumlanamaz. Golgi cisimciğinden gelen kesecikler hücrenin ortasında birikir ve kaynaşarak ara lamel denen bir plak oluşturur. Plak ortadan kenarlara doğru büyür ve eski hücre duvarına ulaşınca hücre ikiye ayrılır. Plağın iki yanına selüloz eklenerek yeni hücre duvarları yapılır. Bitki hücrelerinin büyük çoğunluğunda sentrozom bulunmaz; iğ iplikleri sentrozom olmadan oluşur.
Sitokinez olmazsa
Bazı hücrelerde mitoz tamamlanır, ama sitokinez gerçekleşmez; böylece tek bir hücrede birden çok çekirdek oluşur. Bazı mantarların ipliklerinde bu yolla çok sayıda çekirdek içeren uzun hücreler oluşur. Bu durum, çekirdek bölünmesi ile sitoplazma bölünmesinin ayrı olaylar olduğunu gösterir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir bitki hücresi ile bir hayvan hücresinin bölünmesi mikroskopta izleniyor. Sitokinez sırasında hangi farklar gözlenir? Bu farkın nedeni nedir?
Çözüm. Hayvan hücresinde hücre zarı ortadan içe doğru boğumlanır ve hücre ikiye ayrılır. Bitki hücresinde boğumlanma görülmez; hücrenin ortasında Golgi keseciklerinin kaynaşmasıyla ara lamel oluşur ve kenarlara doğru büyüyerek hücreyi ikiye ayırır. Farkın nedeni bitki hücresinin sağlam bir hücre duvarına sahip olmasıdır; duvar, zarın içe doğru boğumlanmasına izin vermez.
Örnek 2. Golgi cisimciği çalışmayan bir bitki hücresinde mitoz tamamlanıyor. Sitokinez sırasında ne olması beklenir?
Çözüm. Bitki hücresinde sitokinez, Golgi cisimciğinden gelen keseciklerin hücrenin ortasında kaynaşmasıyla oluşan ara lamelle gerçekleşir. Golgi çalışmazsa bu kesecikler oluşamaz ve ara lamel yapılamaz. Hücre duvarı boğumlanmaya da izin vermediği için sitoplazma bölünemez. Sonuçta iki çekirdekli tek bir hücre oluşur.
Sık yapılan hatalar
- Bitki hücrelerinin de boğumlanarak bölündüğünü sanmak.
- Sitokinezi mitozun bir evresi sanmak; mitoz çekirdeğin, sitokinez sitoplazmanın bölünmesidir.
- Sentrozomun bitki hücrelerinin çoğunda da iğ ipliklerini oluşturduğunu düşünmek.
- Hayvan hücresi: zarın ortadan boğumlanması.
- Bitki hücresi: Golgi keseciklerinden ara lamel ve yeni hücre duvarları.
- Mitoz olup sitokinez olmazsa çok çekirdekli hücre oluşur.