Konu anlatımı
Günümüzde büyük bilimsel keşifler çoğu zaman pahalı donanımı ve farklı uzmanlıkları bir araya getiren araştırma merkezlerinde yapılır. Bu alt başlıkta programda adı geçen altı merkezin ne iş yaptığını ve bilimsel araştırmanın etik ilkelerini göreceksin.
Türkiye'deki merkezler
TÜBİTAK (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu) 1963'te kurulmuştur; bilimsel projeleri destekler, enstitülerinde uzay, savunma, malzeme ve ölçüm bilimi alanlarında araştırma yapar. Bu enstitülerden TÜBİTAK UZAY, RASAT ve Göktürk-2 uydularının geliştirilmesinde görev almıştır.
TAEK (Türkiye Atom Enerjisi Kurumu), nükleer teknolojinin barışçıl kullanımı ve radyasyondan korunma alanlarında çalışmıştır; araştırma görevleri 2020'de kurulan TENMAK'a devredilmiştir. ASELSAN haberleşme, radar ve elektro-optik sistemler üreten bir savunma elektroniği kuruluşudur.
Uluslararası merkezler
CERN (Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi), İsviçre ile Fransa sınırında, maddenin temel parçacıklarını inceleyen bir laboratuvardır. Çevresi yaklaşık 27 km olan Büyük Hadron Çarpıştırıcısında 2012'de Higgs bozonu gözlenmiştir; bugün kullandığımız web teknolojisi de CERN'de bilim insanlarının bilgi paylaşması için geliştirilmiştir. Türkiye 2015'ten bu yana bu merkezin ortak üyesidir. NASA (ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi) insanlı Ay yolculukları, uzay teleskopları ve gezegen araştırmalarıyla; ESA (Avrupa Uzay Ajansı) uydular ve uzay görevleriyle tanınır.
Bilimde etik
Bilimsel araştırmanın güvenilirliği dürüstlüğe dayanır. Veri uydurmak ya da beklentiye uymayan sonuçları değiştirmek, başkasının çalışmasını kaynak göstermeden kullanmak (intihal) ve deneylerde canlılara gereksiz zarar vermek etik ilkelere aykırıdır. Araştırmalar insan sağlığını, çevreyi ve toplumun yararını gözetmeli; sonuçlar başkalarının tekrarlayabileceği biçimde açıkça paylaşılmalıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci üç kurumu araştırıyor: maddenin temel parçacıklarını inceleyen ve 2012'de Higgs bozonunun gözlendiği merkez, Türkiye'nin uydu geliştirme çalışmalarına katkı veren kurum ve Avrupa ülkelerinin ortak uzay ajansı. Bu kurumlar hangileridir?
Çözüm. Temel parçacıkları büyük hızlandırıcılarda inceleyen ve Higgs bozonunun gözlendiği merkez CERN'dir. Türkiye'de RASAT ve Göktürk-2 uydularının geliştirilmesinde görev alan TÜBİTAK UZAY, TÜBİTAK'a bağlı bir enstitüdür. Avrupa ülkelerinin ortak uzay ajansı ESA'dır. ABD'nin uzay ajansı NASA ile ESA'yı karıştırmamak gerekir.
Örnek 2. Bir araştırmacı, ölçümlerinden birinin kuramına uymadığını görünce bu ölçümü raporundan çıkarıyor ve kalan verilerle kuramını doğrulanmış gibi sunuyor. Bu davranış neden yanlıştır?
Çözüm. Beklentiye uymayan ölçümü gizlemek veriyi çarpıtmaktır ve bilimsel dürüstlüğe aykırıdır. Uymayan ölçüm bir ölçme hatasından kaynaklanıyorsa bu durum gerekçesiyle raporda belirtilmelidir; hata yoksa kuramın düzeltilmesi gerekebilir. Bilim, yanlış sonuçların başka araştırmacılarca tekrarlanan deneylerle ortaya çıkarılmasıyla ilerler; çarpıtılmış veriler bu süreci engeller ve başkalarını yanıltır.
Sık yapılan hatalar
- NASA ile ESA'yı karıştırmak: NASA ABD'nin, ESA Avrupa ülkelerinin uzay ajansıdır.
- CERN'in bir uzay ajansı olduğunu sanmak; CERN temel parçacıkları inceleyen bir fizik laboratuvarıdır.
- Beklentiye uymayan verileri raporlamamayı bilimsel bir tercih sanmak; bu bir etik ihlaldir.
- TÜBİTAK, TAEK ve ASELSAN Türkiye'deki; CERN, NASA ve ESA uluslararası araştırma merkezleridir.
- CERN temel parçacıkları, NASA ve ESA uzayı araştırır.
- Dürüstlük, kaynak gösterme ve canlılara zarar vermeme bilimin temel etik ilkeleridir.