Konu anlatımı
Hz. Muhammed hayatının son yılında on binlerce Müslümanla birlikte hacca gitti ve onlara bir veda konuşması yaptı. Bu konuşma, yirmi üç yıllık peygamberliğin özeti gibidir. Bu alt başlıkta Veda Hutbesi'nin mesajlarını, Hz. Muhammed'in vefatını ve onun örnek kişiliğini göreceksin.
Veda Hutbesi
632'de Hz. Muhammed hac için Mekke'ye gitti; bu hacca Veda Haccı, Arafat'ta yaptığı konuşmaya Veda Hutbesi denir. Hutbenin başlıca mesajları şunlardır:
- Can, mal ve namus dokunulmazdır; kimse kimsenin hakkına el uzatamaz.
- Emanet sahibine verilmelidir.
- Faiz ve kan davaları kaldırılmıştır.
- Kadınların hakları gözetilmeli, onlara iyi davranılmalıdır.
- Bütün insanlar Âdem'in çocuklarıdır; Arap'ın Arap olmayana üstünlüğü yoktur, üstünlük ancak takvadadır.
- Müslümanlar kardeştir; Kur'an'a sarılanlar yolunu şaşırmaz.
Hutbenin önemi ve vefatı
Veda Hutbesi, yalnız orada bulunanlara değil bütün insanlığa seslenen evrensel bir bildiridir; yaşama hakkı, mülkiyet hakkı, eşitlik ve kadın hakları gibi ilkeleri açıkça ortaya koyar. Hz. Muhammed konuşmasının sonunda dinleyenlere görevini yerine getirip getirmediğini sormuş, onlar da tanıklık etmiştir. Bu hacda dinin tamamlandığını bildiren ayet inmiştir (Mâide, 3). Hz. Muhammed hac dönüşü hastalandı ve 632'de Medine'de vefat etti; kabri Mescid-i Nebevi'dedir.
Örnek kişiliği ve gençler
Kur'an Hz. Muhammed'i yüce bir ahlaka sahip (Kalem, 4), müminler için güzel bir örnek (Ahzâb, 21) ve âlemlere rahmet (Enbiyâ, 107) olarak tanıtır; onun da bir insan olduğunu vurgular (Kehf, 110). O; doğru sözlü, güvenilir, adaletli, merhametli, alçakgönüllü ve sabırlıydı; işlerini danışarak yürütürdü. Gençlere değer verir, onlara sorumluluk yüklerdi: Mus'ab b. Umeyr'i Medine'ye öğretmen, Muaz b. Cebel'i Yemen'e yönetici ve öğretmen olarak göndermiş, genç yaştaki Üsame b. Zeyd'i ordu komutanı yapmıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Veda Hutbesi'nde Hz. Muhammed, insanların hepsinin Âdem'in çocukları olduğunu ve üstünlüğün yalnız takvada bulunduğunu bildirmiştir. Kabile ve soy üstünlüğünün çok önemsendiği bir toplumda bu söz hangi anlayışı ortadan kaldırmayı amaçlar? Hangi ayetle örtüşür?
Çözüm. Söz, insanların soyu, kabilesi, rengi ya da zenginliği nedeniyle üstün sayılması anlayışını, yani ırk ve soy üstünlüğü iddiasını ortadan kaldırmayı amaçlar. Buna göre insanlar yaratılışta eşittir; değeri belirleyen, kişinin Allah'a karşı sorumluluk bilinci ve davranışlarıdır. Bu mesaj, Hucurât suresinin 13. ayetiyle örtüşür: Allah katında en değerli olan, O'na karşı gelmekten en çok sakınandır.
Örnek 2. Hz. Muhammed, vefatından kısa süre önce hazırladığı ordunun başına, içinde yaşlı ve deneyimli sahabiler bulunduğu hâlde henüz çok genç olan Üsame b. Zeyd'i komutan atamıştır. Bu karar onun gençlere bakışı hakkında ne söyler?
Çözüm. Karar, Hz. Muhammed'in görev verirken yaşa değil, yeterliğe baktığını ve gençlere güvendiğini gösterir. Gençlere sorumluluk vermek onların yeteneklerini geliştirir ve toplumun geleceğini hazırlar. Aynı tutum Mus'ab b. Umeyr'in Medine'ye öğretmen, Muaz b. Cebel'in Yemen'e yönetici ve öğretmen olarak gönderilmesinde de görülür. Bu örnekler, gençlerin İslam'ın ilk döneminde eğitim, yönetim ve savunma alanlarında etkin rol üstlendiğini ortaya koyar.
Sık yapılan hatalar
- Veda Hutbesi'ni yalnız o günün Müslümanlarına yönelik saymak; mesajları evrenseldir.
- Hutbedeki eşitlik ilkesini yalnız Araplar arasındaki eşitlik sanmak; Arap olanla olmayan arasında da üstünlük bulunmadığı bildirilmiştir.
- Hz. Muhammed'in örnekliğini yalnız ibadetlerle sınırlamak; ahlakı ve insan ilişkileri de örnektir.
- 632: Veda Haccı, Veda Hutbesi ve vefat.
- Hutbe: can, mal, namus dokunulmazlığı; eşitlik; kadın hakları; faiz ve kan davasının kaldırılması.
- Kur'an'da Hz. Muhammed: yüce ahlak, güzel örnek, âlemlere rahmet.