Konu anlatımı
Medine döneminde Müslümanlar, kendilerini ortadan kaldırmak isteyen Mekkeli müşriklerle üç büyük savaş yaptı. TYT soruları bu savaşların askerî ayrıntılarını değil, Hz. Muhammed'in bu olaylardaki tutumunu sorar: esirlere davranışı, ashabına danışması, işe bizzat katılması. Bu alt başlıkta üç savaşı bu yönleriyle göreceksin.
Bedir (624) ve esirler
Müslümanlar ile Mekkeli müşrikler arasındaki ilk büyük savaş 624'te Bedir'de yapıldı ve sayıca az olan Müslümanlar kazandı. Savaşta alınan esirlere iyi davranıldı. Esirlerin bir bölümü kurtuluş bedeli ödeyerek serbest kaldı. Bedel ödeyecek durumu olmayan, ama okuma yazma bilen esirlere ise şu imkân tanındı: Her biri on Müslümana okuma yazma öğretirse serbest bırakılacaktı. Bu uygulama, Hz. Muhammed'in bilgiye ve eğitime verdiği önemi, bilgiyi maddi bir bedelle eş değer gördüğünü gösterir.
Uhud (625) ve istişare
625'te Mekkeliler Bedir'in öcünü almak için Medine üzerine yürüdü. Hz. Muhammed ashabını toplayarak düşmanın nerede karşılanacağını danıştı. Kendisi şehirde kalıp savunma yapmayı uygun görüyordu; özellikle gençler düşmanın şehir dışında karşılanmasını istedi ve çoğunluk bu görüşü benimsedi. Hz. Muhammed ortak karara uyarak Uhud'a çıktı. Savaş sırasında bir geçidi tutmakla görevlendirilen okçuların çoğu yerlerinden ayrılınca Müslümanlar zor durumda kaldı; Hz. Hamza bu savaşta şehit oldu.
Hendek (627)
627'de Mekkeliler, başka kabilelerle birleşerek büyük bir orduyla Medine'ye yöneldi. Hz. Muhammed yine ashabına danıştı. İranlı sahabi Selman-ı Farisi, ülkesinde uygulanan bir yöntemi anlatarak şehrin saldırıya açık tarafına hendek kazılmasını önerdi; öneri benimsendi. Kazıda Hz. Muhammed de ashabıyla birlikte toprak taşıdı, açlığı ve yorgunluğu onlarla paylaştı. Düşman hendeği aşamadı ve kuşatmayı kaldırıp geri döndü. Hendek, Mekkelilerin Medine'ye yönelik son saldırısı oldu.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bedir Savaşı'ndan sonra okuma yazma bilen esirlerin, on Müslümana okuma yazma öğretmeleri karşılığında serbest bırakılması, o dönemin koşulları düşünüldüğünde neden dikkat çekicidir? Bu uygulama neyi gösterir?
Çözüm. O dönemde esirler çoğunlukla köle yapılır ya da yüksek bir bedelle serbest bırakılırdı. Hz. Muhammed'in bir esirin özgürlüğünü okuma yazma öğretmesine bağlaması, bilgiyi mal ve para kadar değerli gördüğünü gösterir. Uygulama aynı zamanda düşmandan bile bilgi öğrenilebileceğini, eğitimin toplumun öncelikli ihtiyacı sayıldığını ortaya koyar. Böylece Medine'de okuma yazma bilenlerin sayısı arttı.
Örnek 2. Uhud öncesinde Hz. Muhammed'in kendi görüşü şehirde savunma yapmaktı; buna rağmen çoğunluğun görüşüne uydu ve savaş Müslümanlar açısından zor geçti. Bu olaydan sonra inen ayette ona yine çevresindekilere danışması bildirildi (Âl-i İmrân, 159). Bu durum istişare hakkında ne söyler?
Çözüm. Sonuç istenildiği gibi olmasa da istişareden vazgeçilmemesi, danışmanın sonuca göre değişen bir yöntem değil, bir ilke olduğunu gösterir. Hz. Muhammed vahiyle belirlenmemiş konularda ashabının görüşünü almış ve ortak karara saygı göstermiştir. Ayet, bu ilkeyi Uhud'dan sonra da sürdürmesini bildirerek istişareyi pekiştirmiştir. Buna göre yöneticinin kendi görüşü farklı olsa bile danışması ve ortak akla değer vermesi beklenir.
Sık yapılan hatalar
- Hendek kazma fikrini Hz. Muhammed'in kendi buluşu sanmak; öneri Selman-ı Farisi'nindir.
- Uhud'da Hz. Muhammed'in kendi görüşünü uyguladığını düşünmek; çoğunluğun görüşüne uymuştur.
- Savaşların sırasını karıştırmak; Bedir 624, Uhud 625, Hendek 627.
- Bedir 624: on Müslümana okuma yazma öğreten esir serbest bırakıldı.
- Uhud 625: istişare; kendi görüşü farklı olduğu hâlde ortak karara uydu.
- Hendek 627: Selman-ı Farisi'nin önerisi; Hz. Muhammed kazıda bizzat çalıştı.