Konu anlatımı
İslam, insanın çalışıp kazanmasını teşvik eder; ama kazancın nasıl elde edildiğine de bakar. Alışverişte dürüstlük, başkasının hakkını gözetmek ve emeğin karşılığını vermek ticaret ahlakının temelidir. Bu alt başlıkta ticarette dürüstlüğü, kul hakkını ve emeğe saygıyı ayet ve hadislerle göreceksin.
Ticarette dürüstlük
Kur'an'da “Ölçüde ve tartıda hile yapanların vay hâline!” buyrulur; bu kimselerin kendileri alırken tam ölçtükleri, başkalarına verirken eksik tarttıkları belirtilir (Mutaffifîn, 1-3). Hz. Peygamber çarşıda alt kısmı ıslak buğdayı üstteki kuru buğdayla örten satıcıyı uyarmış ve “Bizi aldatan bizden değildir.” buyurmuştur. Buna göre satıcı malının kusurunu gizlememeli, kalitesi hakkında yanlış bilgi vermemeli, yalan yere yemin etmemelidir. Kazancı helal kılan, alışverişin dürüst ve karşılıklı rızayla yapılmasıdır.
Kul hakkı
Kul hakkı, bir insanın başka bir insan üzerindeki maddi ya da manevi hakkıdır. Hırsızlık, borcunu ödememek, eksik tartmak, kamu malına zarar vermek maddi; gıybet, iftira, hakaret ve alay etmek manevi kul hakkı ihlalleridir. Kul hakkının özelliği, yalnız tövbeyle ortadan kalkmamasıdır: Kişi önce verdiği zararı gidermeli, aldığı hakkı geri vermeli ve hak sahibinden helallik dilemelidir. Kamu malı herkesin ortak hakkı olduğu için ona zarar vermek, çok sayıda insanın hakkına girmektir.
Emeğe saygı
İslam el emeğini ve alın terini değerli sayar. Kur'an'da “İnsan için ancak çalıştığı vardır.” buyrulur (Necm, 39). Hz. Peygamber, hiç kimsenin kendi elinin emeğiyle kazandığından daha hayırlı bir yiyecek yemediğini bildirmiş; “İşçiye ücretini, teri kurumadan veriniz.” buyurmuştur. Buna göre işveren, çalışanın ücretini eksiksiz ve zamanında ödemeli, ona gücünün üstünde iş yüklememelidir. Çalışan da işini özenle yapmalı, mesai saatine ve iş yerinin malına emanet gözüyle bakmalıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir manav, terazisini müşteri fark etmeyecek biçimde ayarlayarak her kiloda elli gram eksik tartar. Aynı manav, toptancıdan mal alırken ise tartının tam yapılması için ısrar eder. Mutaffifîn suresinin ilk ayetleri açısından bu davranış nasıl değerlendirilir?
Çözüm. Ayetler tam bu tutumu kınar: Kendisi alırken hakkını eksiksiz isteyen, başkasına verirken eksilten kişi ölçü ve tartıda hile yapmaktadır. Manav her eksik tartıda müşterinin parasının bir bölümünü haksız yere almakta, yani kul hakkına girmektedir. Hakkı ödenmesi gereken kişi sayısı çok olduğu için bu hakkı telafi etmek de güçleşir. Dürüst ticaret, alırken gözetilen ölçünün verirken de gözetilmesini gerektirir.
Örnek 2. Bir atölye sahibi, sipariş yoğunluğunu gerekçe göstererek çalışanlarının maaşlarını üç ay geciktirir, bu sırada kendisi için yeni bir otomobil alır. “İşçiye ücretini, teri kurumadan veriniz.” hadisine göre bu durum nasıl değerlendirilir?
Çözüm. Hadis, emeğin karşılığının geciktirilmeden ödenmesini ister. Atölye sahibinin ödeme gücü vardır; çünkü kendi isteği için harcama yapabilmektedir. Buna rağmen ücretleri geciktirmesi çalışanların hakkını çiğnemek, yani kul hakkına girmektir. Hadisten çıkan sonuçlar; emeğe saygı gösterilmesi, işverenin çalışana karşı sorumluluğu bulunması ve ücretin bir lütuf değil hak olmasıdır.
Sık yapılan hatalar
- Kazancın helal olmasını yalnız satılan malın türüne bağlamak; alışverişin dürüst yapılması da şarttır.
- Kul hakkının tövbe etmekle kendiliğinden düştüğünü sanmak; hakkın iadesi ve helalleşme gerekir.
- Kamu malına zarar vermeyi kimsenin hakkına girmemek saymak; kamu malı herkesin ortak hakkıdır.
- Mutaffifîn 1-3: Ölçü ve tartıda hile kınanır.
- “Bizi aldatan bizden değildir.”: Malın kusuru gizlenmez.
- Kul hakkı helalleşmeyle kalkar; işçinin ücreti zamanında verilir.