Konu anlatımı
Doğruluk, bütün ahlaki erdemlerin temelidir; güvenin olmadığı yerde ne aile ne ticaret ne de dostluk ayakta kalır. Hz. Muhammed peygamberlikten önce de doğruluğuyla tanınmış, “el-Emin” diye anılmıştır. Bu alt başlıkta doğruluğun kapsamını, sözünde durmanın önemini ve bunlarla ilgili ayet ve hadisleri göreceksin.
Doğruluğun kapsamı
Doğruluk yalnız yalan söylememek değildir. Sözde doğruluk, gerçeği olduğu gibi söylemektir. Niyette doğruluk, içi ile dışının bir olması, iyiliği gösteriş için yapmamaktır. Davranışta doğruluk ise söylediğini yapmak, işini hilesiz ve özenli yapmaktır. Kur'an müminlere doğru söz söylemeyi (Ahzâb, 70) ve doğrularla birlikte olmayı (Tevbe, 119) öğütler. Hûd suresinin 112. ayetindeki “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol.” buyruğu doğruluğu hayatın bütününe yayar.
Yalanın zararı
Bir hadise göre doğruluk insanı iyiliğe, iyilik de cennete ulaştırır; yalan ise insanı kötülüğe, kötülük de cehenneme götürür. Yalan tek başına kalmaz: Bir yalanı örtmek için yenisi gerekir, kişi zamanla güvenilmez biri olarak tanınır. Yalan; iftira, sahtekârlık, kopya ve yalancı şahitlik gibi başka kötülüklere kapı açar. Toplumda yalan yaygınlaştığında insanlar birbirinin sözüne güvenemez, iş birliği ve dayanışma zayıflar.
Sözünde durma
Verilen sözü yerine getirmeye ahde vefa denir. Kur'an verilen sözün yerine getirilmesini ister ve sözün bir sorumluluk olduğunu bildirir (İsrâ, 34); Mü'minûn suresinin 8. ayetinde kurtuluşa eren müminler, emanetlerine ve verdikleri sözlere riayet edenler olarak tanıtılır. Hz. Peygamber, konuştuğunda yalan söylemeyi, söz verdiğinde sözünde durmamayı ve emanete hıyanet etmeyi münafıklığın üç belirtisi saymıştır. Tutulamayacak söz vermemek de doğruluğun gereğidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir mimar, müşterisine binayı sekiz ayda bitireceğine söz verir. Malzeme fiyatları artınca, sözleşmede yazan kaliteli demir yerine daha ucuz ve dayanıksız olanını kullanır; müşteriye ise bundan söz etmez. Mimarın davranışı doğruluk açısından hangi yönlerden eleştirilebilir?
Çözüm. Mimar önce davranışta doğruluğu çiğnemiştir: Yapacağını söylediği işi söylediği gibi yapmamış, işine hile karıştırmıştır. İkinci olarak sözünde durmamış, sözleşmedeki taahhüdünü yerine getirmemiştir. Üçüncü olarak müşteriden gerçeği gizleyerek onu aldatmıştır. Müşterinin hem parasına hem can güvenliğine zarar verdiği için ayrıca kul hakkına girmiştir. Doğruluk, zor durumda kalınca gerçeği açıkça söylemeyi gerektirir.
Örnek 2. Bir tanık, mahkemede yakın arkadaşının suçlu olduğunu gösteren bir olayı gördüğü hâlde “Hiçbir şey görmedim.” der. Bu davranış neden yalnız bir yalan olarak değil, daha ağır bir ahlaki sorun olarak değerlendirilir?
Çözüm. Tanıklık, adaletin sağlanması için kişiye yüklenen bir emanettir. Tanığın gördüğünü gizlemesi yalnız doğruluğa değil, adalete de aykırıdır; çünkü haksızlığa uğrayan tarafın hakkının kaybolmasına yol açar. Kur'an, yakınların aleyhine de olsa adaletin ayakta tutulmasını ister (Nisâ, 135). Tanık böylece hem yalan söylemiş hem de bir başkasının hakkına girmiştir.
Sık yapılan hatalar
- Doğruluğu yalnız sözle sınırlamak; niyet ve davranışta doğruluk da gerekir.
- Küçük ya da zararsız görülen yalanları önemsiz saymak; yalan güveni zedeler ve alışkanlığa dönüşür.
- Sözünde durmayı yalnız yazılı sözleşmelerle ilgili sanmak; sözlü verilen söz de bağlayıcıdır.
- Doğruluk: sözde, niyette ve davranışta doğru olmak.
- Doğruluk iyiliğe, yalan kötülüğe götürür.
- Sözünde durmak, yani ahde vefa müminin özelliğidir.