Konu anlatımı
Ahlak, insanı insan yapan niteliklerin başında gelir. İslam ahlakı, insanın Allah'a, kendine, diğer insanlara ve çevresine karşı nasıl davranacağını gösterir. Bu alt başlıkta ahlak ve değer kavramlarını, İslam ahlakının kaynağını ve dört temel erdemi göreceksin.
Ahlak ve değer
Ahlak, huy anlamına gelen “hulk” sözcüğünün çoğuludur. İnsanın iç dünyasına yerleşmiş huyları ve bu huylardan kendiliğinden doğan iradeli davranışları ifade eder. İyi huylara güzel ahlak, kötü huylara kötü ahlak denir. Değer, bir toplumun önemli ve doğru kabul ettiği ortak ölçülerdir; neyin iyi, neyin kötü olduğunu belirlemede yol gösterir. Değerlerin oluşmasında aile, kültür ve din etkilidir. Ahlak eğitimle gelişir; bu yüzden ahlak ile terbiye birbirinden ayrı düşünülmez.
İslam ahlakının kaynağı ve amacı
İslam ahlakının kaynağı Kur'an ve Hz. Peygamber'in sünnetidir. Kur'an Hz. Muhammed için “Sen elbette yüce bir ahlak üzeresin.” buyurur (Kalem, 4); Hz. Aişe de onun ahlakının Kur'an olduğunu söylemiştir. İslam ahlakının amacı, insanı iyi huylarla donatıp kötü huylardan arındırarak olgunlaştırmak, böylece hem dünyada huzurlu bir toplum kurmak hem de Allah'ın rızasını kazanmaktır. Nahl suresinin 90. ayeti adaleti, iyiliği ve yakınlara yardımı emreder; hayâsızlığı, kötülüğü ve azgınlığı yasaklar.
Dört temel erdem
İslam ahlak düşünürleri erdemleri dört ana başlıkta toplar. Her erdem, iki aşırı uç arasındaki orta yoldur:
- Hikmet: Aklı yerinde ve dengeli kullanmak, bilgiyle davranışı birleştirmek; doğruyu yanlıştan ayırabilmek.
- Adalet: Her şeye hakkını vermek, her şeyi yerli yerine koymak; kendi aleyhine bile olsa doğrudan ayrılmamak.
- İffet: Arzu ve isteklerini dengelemek, haramdan ve utanılacak davranışlardan sakınmak.
- Şecaat: Yiğitlik ve cesaret; korkaklık ile düşüncesiz saldırganlık arasındaki orta yoldur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir hakem, final maçında çocukluk arkadaşının takımı aleyhine penaltı kararı verir; maçtan sonra arkadaşı ona küser. Bir pazarcı, tezgâhındaki meyvelerin ezik olanlarını ayırıp “Bunlar eziktir, yarı fiyatına.” diye satar. Bir genç, arkadaş grubunun baskısına rağmen sigara denemeyi reddeder. Bu davranışlar hangi erdemlerle ilişkilidir?
Çözüm. Hakem, yakınlığa bakmadan hakkı gözettiği için adaletli davranmıştır; adalet, sevdiğimiz kişinin aleyhine de olsa doğrudan ayrılmamaktır. Pazarcının malın kusurunu açıkça söylemesi doğruluk ve dürüstlüktür. Gencin baskıya rağmen zararlı bir alışkanlığı reddetmesi hem arzularını denetleyebildiğini, yani iffeti hem de doğru bildiğini savunma cesaretini, yani şecaati gösterir. Bir davranış birden çok erdemle ilişkili olabilir.
Örnek 2. Nisâ suresinin 135. ayetinde müminlerden, kendilerinin, anne babalarının ve yakınlarının aleyhine de olsa adaleti ayakta tutmaları istenir. Bu ayet adalet anlayışı hakkında ne söyler?
Çözüm. Ayet adaleti, kişinin çıkarına ya da yakınlık duygusuna göre değişmeyen bir ilke olarak sunar. İnsan en çok kendini ve yakınlarını kayırmaya eğilimlidir; ayet tam da bu noktada adaletten ayrılmamayı ister. Buna göre adalet, tanıklıkta doğruyu söylemeyi, görev dağıtırken yakınını kayırmamayı ve haksız olduğunda bunu kabul etmeyi gerektirir. Mâide suresinin 8. ayeti de bir topluluğa duyulan öfkenin adaletsizliğe yol açmamasını öğütler.
Sık yapılan hatalar
- Ahlakı yalnız başkalarına karşı davranış sanmak; ahlak insanın huylarını ve kendine karşı sorumluluğunu da kapsar.
- Şecaati saldırganlık ya da kabadayılık saymak; şecaat, yerinde ve ölçülü cesarettir.
- Adaleti herkese aynı şeyi vermek sanmak; adalet herkese hak ettiğini vermektir.
- Ahlak: huylar ve onlardan doğan iradeli davranışlar.
- Kaynak Kur'an ve sünnettir; Hz. Muhammed'in ahlakı Kur'an'dır.
- Dört erdem: hikmet, adalet, iffet, şecaat.