Konu anlatımı
Bazı davranışlar tek tek insanlara zarar vermekle kalmaz, toplumdaki güven ve kardeşlik bağını da çözer. Kur'an bu davranışları Hucurât suresinin 11 ve 12. ayetlerinde bir arada sayar ve yasaklar. TYT'de bu kavramları birbirinden ayırman ve verilen davranışlarla eşleştirmen istenir.
Alay etmek ve kötü lakap takmak
Hucurât suresinin 11. ayetinde hiçbir topluluğun bir başka toplulukla alay etmemesi istenir; alay edilenlerin, alay edenlerden daha hayırlı olabileceği hatırlatılır. Ayet ayrıca insanların birbirini karalamasını ve birbirine kötü lakaplarla seslenmesini yasaklar. Bir kişiyi görünüşü, konuşması, ailesi ya da yoksulluğu yüzünden küçük düşürmek onun onurunu zedeler. İslam'a göre üstünlük ırkta, zenginlikte ya da görünüşte değil, takvadadır (Hucurât, 13).
Su-i zan ve tecessüs
Hucurât suresinin 12. ayetinde müminlerden zannın çoğundan sakınmaları istenir, çünkü zannın bir kısmı günahtır. Su-i zan, bir kişi hakkında yeterli delil olmadan kötü düşünmektir; karşıtı olan hüsnüzan, insanlar hakkında iyi düşünmektir. Aynı ayette tecessüs de yasaklanır: Tecessüs, başkalarının gizli hâllerini, özel hayatını ve kusurlarını merakla araştırmaktır. Su-i zan çoğu zaman tecessüse, tecessüs de gıybete yol açar; ayetteki sıra bu zinciri gösterir.
Gıybet ve iftira
Gıybet, bir kişinin arkasından, duyduğunda hoşlanmayacağı şeyleri söylemektir. Söylenen şey doğru olsa da gıybettir; doğru değilse daha ağır bir günah olan iftira olur. Hucurât suresinin 12. ayeti gıybeti, ölmüş kardeşinin etini yemeye benzetir; bu benzetme, kendini savunamayan birinin onuruna saldırmanın çirkinliğini anlatır. Bir kişiye hatasını yüz yüze ve nazik bir dille söylemek ise gıybet değil, uyarıdır. Gıybet edilen ortamda konuyu değiştirmek ya da orada olmayanı savunmak gerekir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir apartmanda şu davranışlar görülür: Nurten Hanım, yeni taşınan komşusunun kapısına gelen kargoları ve misafirleri gözetleyip not eder. Hikmet Bey, hiçbir kanıtı olmadığı hâlde otoparktaki çiziği üst kat komşusunun yaptığını düşünür. Sevim Hanım, bir komşusunun borçlarını o yokken ötekilere anlatır. Rıfat Bey ise gürültü yapan komşusunun kapısını çalıp durumu nazikçe anlatır. Hangi davranış hangi kavrama örnektir?
Çözüm. Nurten Hanım komşusunun özel hayatını gözetlediği için tecessüs yapmaktadır. Hikmet Bey'in kanıtsız suçlayıcı düşüncesi su-i zandır. Sevim Hanım, komşusunun hoşlanmayacağı bir bilgiyi arkasından anlattığı için gıybet etmektedir; borç bilgisi doğru olsa bile sonuç değişmez. Rıfat Bey'in sorunu ilgili kişiye yüz yüze ve nazikçe söylemesi ise yasaklanan bir davranış değil, doğru bir iletişimdir.
Örnek 2. Bir grup arkadaş, o sırada yanlarında olmayan bir sınıf arkadaşlarının giyimiyle dalga geçen mesajlar yazışmaktadır. Gruptaki Ece, “Söylediklerimiz doğru, yalan söylemiyoruz ki.” der. Ece'nin savunması Hucurât suresinin 11 ve 12. ayetleri açısından geçerli midir?
Çözüm. Geçerli değildir. Gıybette ölçü, söylenenin doğru olup olmaması değil, kişinin arkasından ve hoşlanmayacağı biçimde konuşulmasıdır; söylenen yalan olsaydı bu iftira olurdu. Ayrıca giyimle dalga geçmek, 11. ayette yasaklanan alay etme davranışıdır. Mesajların yazılı olması durumu değiştirmez; sosyal medyada yapılan gıybet ve alay da aynı hükme girer. Doğru davranış, yazışmaya katılmamak ve arkadaşını savunmaktır.
Sık yapılan hatalar
- Söylenen doğruysa gıybet olmayacağını sanmak; doğruysa gıybet, yalansa iftiradır.
- Tecessüs ile su-i zannı karıştırmak; tecessüs araştırmak, su-i zan kötü düşünmektir.
- Bir hatayı sahibine yüz yüze ve nazikçe söylemeyi gıybet saymak; bu bir uyarıdır.
- Hucurât 11: alay etme ve kötü lakap takma yasağı.
- Hucurât 12: su-i zan, tecessüs ve gıybet yasağı.
- Gıybet doğru sözle, iftira yalanla yapılır; ikisi de yasaktır.