Konu anlatımı
Kur'an'da ahlak öğütleri çoğu zaman somut örneklerle verilir. İsrâ suresinin 23 ve 24. ayetleri anne babaya nasıl davranılacağını, Lokmân suresinin 13-19. ayetleri ise bir babanın oğluna verdiği öğütleri aktarır. TYT'de bu ayetlerin içeriği verilir ve senden hangi yargının çıkarılıp çıkarılamayacağını bulman istenir.
Anne babaya iyilik
İsrâ suresinin 23. ayetinde Allah'tan başkasına kulluk edilmemesi ve anne babaya iyi davranılması birlikte emredilir. Ayete göre anne baba yaşlandığında onlara “öf” bile denmemeli, azarlanmamalı, onlara güzel söz söylenmelidir. 24. ayette onlara merhametle alçakgönüllü davranılması ve “Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl yetiştirdilerse sen de onlara merhamet et.” diye dua edilmesi istenir. Anne babaya iyilik; ihtiyaçlarını karşılamak, gönüllerini almak ve onları yalnız bırakmamaktır.
Lokman'ın öğütleri
Hz. Lokman'ın oğluna verdiği ve Lokmân suresinde yer alan öğütler şunlardır:
- Allah'a ortak koşma; şirk büyük bir zulümdür.
- Yapılan iş hardal tanesi kadar küçük de olsa Allah onu ortaya çıkarır; hiçbir davranış gözden kaçmaz.
- Namazı dosdoğru kıl, iyiliği öğütle, kötülükten sakındır.
- Başına gelenlere sabret.
- İnsanlara karşı kibirlenip yüz çevirme, yeryüzünde böbürlenerek yürüme.
- Yürüyüşünde ölçülü ol, sesini alçalt.
Öğütlerden çıkan ilkeler ve kolaylaştırma
Lokman'ın öğütleri inançtan başlar, ibadete ve toplumsal sorumluluğa uzanır, günlük davranışların inceliğine kadar iner. Kibirden sakınma ve sesi alçaltma öğüdü, alçakgönüllülüğün ve başkalarını rahatsız etmemenin önemini gösterir. Öğütlerin sevgi dolu bir seslenişle, “Yavrum!” diye başlaması da dikkat çekicidir. Hz. Peygamber de din anlatılırken aynı yumuşak üslubu istemiş, “Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.” buyurmuştur. Kolaylaştırmak, sorumlulukları kaldırmak değil, insanları bıktırmadan ve korkutmadan yol göstermektir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir okulun mezuniyet töreninde birincilik ödülünü alan Arda, sahneden inerken arkadaşlarının tebriklerine karşılık vermez, “Zaten hepinizden iyiydim.” der ve tören sürerken salonda yüksek sesle telefonla konuşur. Lokman'ın öğütleri açısından Arda'nın hangi davranışları eleştirilir?
Çözüm. Arkadaşlarının tebrikine karşılık vermemesi, insanlara kibirle yüz çevirmeme öğüdüne; “Hepinizden iyiydim.” sözü böbürlenmeme öğüdüne; salonda yüksek sesle konuşması sesini alçaltma öğüdüne aykırıdır. Ayetlerde Allah'ın kendini beğenip övünenleri sevmediği bildirilir. Bu ayetlerden paylaşma ya da yardımlaşmayla ilgili bir yargı ise çıkarılamaz; çünkü ayetlerin konusu kibir ve davranışta ölçüdür.
Örnek 2. Yürümekte zorlanan babasını her hafta hastaneye götüren Harun Bey, babası geç hazırlandığında ona sitem etmez, güler yüzle bekler ve akşamları onun için dua eder. Kardeşi ise “Benim uğraşacak vaktim yok.” diyerek babasını hiç aramaz. İsrâ suresinin 23 ve 24. ayetlerine göre iki tutum nasıl değerlendirilir?
Çözüm. Harun Bey'in sitem etmemesi “öf” bile dememe ve azarlamama, güler yüzle beklemesi güzel söz söyleme ve merhametle davranma, dua etmesi ise 24. ayetteki dua öğüdüyle örtüşür. Kardeşinin babasını hiç aramaması ve ilgisiz kalması, ayetlerdeki merhamet ve iyilik buyruğuna aykırıdır. Ayetler anne babaya iyiliği, yalnız maddi bakımla değil, ilgi, saygı ve gönül almayla birlikte ister.
Sık yapılan hatalar
- Anne babaya iyiliği yalnız maddi yardım sanmak; güzel söz, sabır ve dua da iyiliğin parçasıdır.
- Lokman'ın öğütlerini yalnız ibadetle ilgili görmek; öğütler inanç, ibadet ve günlük davranışı birlikte kapsar.
- Kolaylaştırma ilkesini dinî sorumlulukları kaldırmak olarak yorumlamak.
- İsrâ 23-24: Anne babaya “öf” deme, güzel söz söyle, onlar için dua et.
- Lokman'ın öğütleri: şirkten sakın, namaz kıl, sabret, kibirlenme, sesini alçalt.
- “Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.”