Konu anlatımı
Emanet denince çoğu kişinin aklına saklanmak üzere bırakılan bir eşya gelir. Oysa İslam ahlakında emanet çok daha geniş bir kavramdır ve liyakat ilkesiyle doğrudan bağlantılıdır. TYT'de emanetin kapsamı ve görevlerin ehline verilmesi sık sorulur. Bu alt başlıkta emaneti, liyakati ve kayırmacılığın sonuçlarını göreceksin.
Emanetin kapsamı
Emanet, güvenilen kişiye korunması ya da yerine getirilmesi için bırakılan her şeydir. Komşunun bıraktığı anahtar emanet olduğu gibi; üstlenilen görev, kamunun malı, bir arkadaşın sırrı, iş yerinin araç gereçleri de emanettir. İnsanın bedeni, sağlığı, aklı ve zamanı kendisine verilmiş emanetlerdir. Doğal çevre, gelecek kuşaklara bırakılacak ortak bir emanettir. Emanete uygun davranmak, onu korumak, amacına uygun kullanmak ve zamanı gelince sahibine teslim etmektir.
Emanetin ehline verilmesi ve liyakat
Nisâ suresinin 58. ayetinde şöyle buyrulur: “Allah size, emanetleri mutlaka ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emrediyor.” Ehil, bir işi yapabilecek bilgi, beceri ve ahlaka sahip kişidir. Liyakat, görevlerin yakınlığa, çıkara ya da hatıra göre değil, yeterliğe göre verilmesidir. Bir gün Hz. Peygamber'e kıyametin vakti sorulmuş, o da emanetin yitirildiği zamana işaret etmiştir; emanetin nasıl yitirileceği sorulunca da işin ehli olmayana verilmesini göstermiştir.
Kayırmacılığın sonuçları
Bir görev, o işi bilmeyen birine yakınlık nedeniyle verildiğinde üç zarar doğar: İş kötü yapılır ve toplum zarar görür; görevi hak eden kişinin hakkı çiğnenir; insanların adalete ve kurumlara güveni sarsılır. Bu yüzden kayırmacılık hem emanete hıyanet hem de kul hakkıdır. Görev isteyen kişi için de ölçü aynıdır: İnsan, yapamayacağı bir işi üstlenmemeli; üstlendiği işi ise en iyi biçimde yapmaya çalışmalıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir hastane yöneticisi, yoğun bakım sorumlusu atayacaktır. Adaylardan biri yöneticinin yeğenidir ve mesleğe yeni başlamıştır; öteki ise on yıllık deneyimi ve başarılı çalışmalarıyla tanınan bir hekimdir. Yönetici deneyimli hekimi atar. Bu karar hangi ilkeyle açıklanır ve yeğenin atanması hangi sonuçları doğururdu?
Çözüm. Yönetici, görevi yakınına değil işi en iyi yapabilecek kişiye vererek liyakat ilkesine uymuş, emaneti ehline vermiştir (Nisâ, 58). Yeğenin atanması kayırmacılık olurdu: Deneyimsiz bir sorumlu hastaların sağlığını tehlikeye atar, hak eden hekimin hakkı çiğnenir, çalışanların kuruma güveni sarsılırdı. Hadiste işin ehli olmayana verilmesi, emanetin yitirilmesi olarak nitelenir.
Örnek 2. Bir şirket çalışanı, kendisine iş için verilen aracı hafta sonları ailesiyle tatile gitmek için kullanır, yakıtını da şirkete ödetir. Arkadaşı “Araç zaten sende, ne sakıncası var?” der. Bu durum emanet anlayışı açısından nasıl değerlendirilir?
Çözüm. Şirket aracı çalışana belirli bir amaç için, yani iş için teslim edilmiş bir emanettir. Emanete uygun davranmak, onu yalnız veriliş amacına uygun kullanmaktır. Aracı izinsiz olarak özel işlerde kullanmak ve yakıt giderini şirkete yüklemek emanete hıyanettir; şirketin ve ortaklarının hakkına girmek anlamına gelir. Emanet yalnız saklanan eşya değil, güvenilerek verilen her imkândır.
Sık yapılan hatalar
- Emaneti yalnız saklanmak üzere bırakılan eşya sanmak; görev, sır, kamu malı ve çevre de emanettir.
- Liyakati yalnız diploma ya da kıdem olarak düşünmek; liyakat bilgi, beceri ve dürüstlüğü birlikte içerir.
- Yakınını işe almayı her durumda kayırmacılık saymak; ölçü yakınlık değil, işe ehil olup olmamaktır.
- Emanet: güvenilerek verilen her şey; görev ve makam da emanettir.
- Nisâ 58: Emanetleri ehline verin, adaletle hükmedin.
- İşin ehli olmayana verilmesi emanetin yitirilmesidir.