Konu anlatımı
Mal, İslam'a göre insana verilmiş bir nimet ve emanettir; nasıl kazanıldığı kadar nasıl harcandığı da önemlidir. Kur'an harcamada iki aşırı ucu, israfı ve cimriliği yasaklar; ikisinin ortasındaki dengeli tutumu över. Bu alt başlıkta bu kavramları, ilgili ayetleri ve örnek durumların nasıl değerlendirileceğini göreceksin.
İsraf
İsraf, bir şeyi gereksiz yere ve ölçüsüzce harcamaktır. Yenmeyecek kadar yemek hazırlayıp artanını çöpe atmak, ihtiyaç olmadığı hâlde gösteriş için alışveriş yapmak, suyu ve elektriği boşa harcamak israftır. Zamanı, sağlığı ve yetenekleri boşa harcamak da israf sayılır. Kur'an'da “Yiyin, için fakat israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez.” buyrulur (A'râf, 31). İsrâ suresinin 26 ve 27. ayetlerinde de saçıp savurmak yasaklanır.
Cimrilik
Cimrilik, imkânı olduğu hâlde harcanması gereken yere harcamamaktır. Ailesinin zorunlu ihtiyaçlarını karşılamaktan kaçınmak, zekâtını vermemek, ihtiyaç sahibine yardım elini uzatmamak cimriliktir. Cimri kişi malı amaç hâline getirir; oysa mal, ihtiyaçları karşılamanın ve iyilik yapmanın aracıdır. Cimrilik ile tutumluluk aynı şey değildir: Tutumlu kişi gereksiz harcamadan kaçınır ama gerekli olanı esirgemez; cimri ise gerekli olanı da esirger.
Orta yol: ölçülülük ve cömertlik
İsrâ suresinin 29. ayetinde insanın elini ne büsbütün sıkması ne de büsbütün açması istenir. Furkân suresinin 67. ayetinde Allah'ın övdüğü kullar; harcadıklarında israf etmeyen, cimrilik de yapmayan, ikisi arasında orta bir yol tutan kimseler olarak tanıtılır. Bu orta yolun adı ölçülülüktür. Cömertlik ise malından ihtiyaç sahiplerine gönül hoşluğuyla vermektir; israf değildir, çünkü yerinde ve amacına uygun bir harcamadır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düğünde dört yüz kişilik yemek hazırlanır, ancak iki yüz kişi katılır; artan yemekler çöpe dökülür. Başka bir düğünde ise davetli sayısına göre yemek hazırlanır, artan az miktardaki yemek paketlenerek bir aşevine ulaştırılır. İki tutum Kur'an'ın harcama ilkesi açısından nasıl değerlendirilir?
Çözüm. Birinci düğünde ihtiyacın çok üstünde yemek hazırlanması ve artanın çöpe atılması israftır; A'râf suresinin 31. ayeti israfı açıkça yasaklar. İkinci düğünde harcama ihtiyaca göre planlanmış, artan da ihtiyaç sahiplerine ulaştırılmıştır; bu, ölçülülük ve paylaşmadır. Misafire ikram etmek güzeldir, ama ikramın gösterişe ve savurganlığa dönüşmesi onu erdem olmaktan çıkarır.
Örnek 2. Emekli bir çift, gelirlerinin bir bölümünü düzenli olarak biriktirir; eski ama sağlam eşyalarını değiştirmez. Aynı çift, torunlarının eğitim masraflarına katkıda bulunur ve her kış bir ailenin yakacak ihtiyacını karşılar. Bir komşuları onlar için “Çok cimriler, hiçbir eşyalarını yenilemiyorlar.” der. Bu değerlendirme doğru mudur?
Çözüm. Doğru değildir. Cimrilik, gerekli olan harcamayı imkânı olduğu hâlde yapmamaktır. Bu çift gereksiz harcamadan kaçınmakta, ama eğitim ve yardım gibi gerekli yerlere harcamaktan geri durmamaktadır; bu, tutumluluk ve ölçülülüktür. Furkân suresinin 67. ayetinde övülen de israf ile cimrilik arasındaki bu dengeli tutumdur. Eşyasını uzun süre kullanmak cimrilik değil, israftan kaçınmaktır.
Sık yapılan hatalar
- Tutumluluğu cimrilik, cömertliği israf saymak; ölçü, harcamanın gerekli ve yerinde olup olmadığıdır.
- İsrafı yalnız parayla ilgili sanmak; zaman, su, enerji ve yiyecek israfı da vardır.
- Çok harcamayı cömertlik sanmak; gösteriş için yapılan harcama cömertlik değil, israftır.
- İsraf: gereksiz ve ölçüsüz harcama; cimrilik: gerekli harcamadan kaçınma.
- Orta yol ölçülülüktür (İsrâ 29, Furkân 67).
- A'râf 31: Yiyin, için fakat israf etmeyin.