Konu anlatımı
Hücreler, kalıtım materyalinin bir zarla çevrilip çevrilmemesine göre iki temel tipe ayrılır. Bu alt başlıkta prokaryot hücrenin kısımlarını, ökaryot hücrenin temel yapısını ve iki hücre tipinin benzerlik ve farklarını göreceksin.
Prokaryot hücrenin kısımları
Prokaryot hücreler genellikle çok küçüktür ve zarla çevrili bir çekirdekleri yoktur; kalıtım materyali sitoplazmada serbest hâlde bulunan halkasal bir DNA'dır. Her prokaryot hücrede hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA bulunur. Prokaryotların çoğunda hücre zarının dışında hücreyi koruyan ve şeklini veren bir hücre duvarı vardır. Bazılarında ana DNA'dan ayrı küçük halkasal DNA parçaları (plazmitler), hücre duvarının dışında yapışkan ve koruyucu bir kapsül ve hareketi sağlayan kamçı bulunur. Prokaryotlarda mitokondri, endoplazmik retikulum ve Golgi cisimciği gibi zarlı organeller yoktur.
Ökaryot hücrenin temel kısımları
Ökaryot hücreler üç temel kısımdan oluşur: hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek. Hücre zarı hücreyi çevreler ve madde alışverişini denetler. Sitoplazma, zar ile çekirdek arasındaki yarı akışkan kısımdır; içinde su, iyonlar, besinler, enzimler ve organeller bulunur ve pek çok kimyasal tepkime burada gerçekleşir. Çekirdek kalıtım materyalini taşır ve hücrenin etkinliklerini yönetir. Zarla çevrili organeller hücreyi bölmelere ayırır; böylece birbirine karışmaması gereken tepkimeler ayrı yerlerde ve aynı anda yürüyebilir.
Benzerlikler ve farklar
Prokaryot ve ökaryot hücrelerin ortak yapıları hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA'dır; ikisi de bölünerek çoğalır ve metabolizma gösterir. Ökaryotlarda çekirdek zarı ve zarlı organeller vardır, prokaryotlarda yoktur. Ökaryotların çekirdekteki DNA'sı doğrusaldır ve proteinlerle birlikte kromozomlar hâlinde düzenlenmiştir; prokaryotların DNA'sı ise halkasaldır. Ökaryot hücreler genellikle prokaryot hücrelerden çok daha büyüktür. Bakteriler ve arkeler prokaryot; protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar ökaryottur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir hücrede çekirdek zarı, mitokondri ve Golgi cisimciği bulunmuyor; hücre duvarı, hücre zarı, ribozom ve halkasal DNA bulunuyor. Bu hücre hangi canlı grubuna ait olabilir? Gerekçesini açıklayınız.
Çözüm. Çekirdek zarının ve zarlı organellerin bulunmaması hücrenin prokaryot olduğunu gösterir. Hücre duvarı, hücre zarı, ribozom ve halkasal DNA prokaryotlarda bulunan yapılardır. Bu yüzden hücre bir bakteriye ya da bir arkeye ait olabilir. Bitki, mantar ya da hayvan hücresi olamaz; çünkü bunlar ökaryottur ve çekirdek zarı ile mitokondri taşır.
Örnek 2. I. Ribozom II. Çekirdek zarı III. Hücre zarı IV. Mitokondri V. DNA. Bunlardan hangileri hem prokaryot hem ökaryot hücrelerde bulunur?
Çözüm. Ribozom (I), hücre zarı (III) ve DNA (V) bütün hücrelerde bulunan ortak yapılardır; protein yapımı, madde alışverişi ve kalıtım bilgisi her hücre için zorunludur. Çekirdek zarı (II) ve mitokondri (IV) zarla çevrili yapılardır ve yalnızca ökaryot hücrelerde bulunur. Ortak olanlar I, III ve V'tir.
Sık yapılan hatalar
- Prokaryotlarda DNA bulunmadığını sanmak; DNA vardır ama zarla çevrili bir çekirdekte değildir.
- Prokaryotlarda hiç organel olmadığını düşünmek; ribozom vardır.
- Bütün ökaryot hücrelerin hücre duvarı taşıdığını sanmak; hayvan hücrelerinde hücre duvarı yoktur.
- Her hücrede ortak: hücre zarı, sitoplazma, ribozom, DNA.
- Prokaryot: zarlı çekirdek ve zarlı organel yok; DNA halkasal.
- Ökaryot: hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek; zarlı organeller hücreyi bölmelere ayırır.