Konu anlatımı
Bitki ve hayvan hücreleri ökaryottur ve temel yapıları aynıdır; ama yaşam biçimlerindeki farklar hücrelerine de yansır. Bu alt başlıkta iki hücre tipinin ortak ve farklı yapılarını, ayrıca hücre iskeletini, sil ve kamçıları göreceksin.
Ortak yapılar
Bitki ve hayvan hücrelerinin her ikisinde de hücre zarı, sitoplazma, çekirdek, ribozom, endoplazmik retikulum, Golgi cisimciği, mitokondri, peroksizom ve hücre iskeleti bulunur. İki hücre tipi de oksijenli solunumla ATP üretir ve DNA'sının büyük kısmını çekirdeğinde taşır. Bu ortak yapılar, iki hücre tipinin de ökaryot olmasının sonucudur.
Bitki hücresine özgü yapılar
Bitki hücrelerinde hücre zarının dışında selülozdan yapılmış sağlam bir hücre duvarı bulunur; hücre duvarı hücreye şekil verir, onu korur ve suyla şişen hücrenin patlamasını önler. Kloroplastlar ve diğer plastitler bitki hücrelerinde bulunur. Olgun bitki hücrelerinde büyük, merkezî bir koful vardır. Bitkilerde depo karbonhidratı nişastadır. Bitki hücrelerinin büyük çoğunluğunda sentrozom bulunmaz; bu hücreler bölünürken iğ ipliklerini sentrozom olmadan oluşturur.
Hayvan hücresine özgü yapılar
Hayvan hücrelerinde hücre duvarı ve plastit bulunmaz; bu yüzden hücreler yuvarlak, yassı ya da uzun gibi farklı biçimler alabilir. Sentrozom, hücre bölünmesi sırasında iğ ipliklerinin oluşumunu düzenler ve hayvan hücrelerinde bulunur. Lizozomlar hayvan hücrelerinde boldur. Kofullar küçük ve çok sayıdadır. Hayvanlarda depo karbonhidratı glikojendir.
Hücre iskeleti, sil ve kamçı
Hücre iskeleti, sitoplazmada ağ gibi uzanan protein iplik ve borucuklardan oluşur. Hücreye şekil ve destek verir, organellerin ve keseciklerin hücre içinde taşınmasını ve hücrenin hareketini sağlar. Bazı hücrelerin yüzeyinde hareketi sağlayan uzantılar bulunur: kısa ve çok sayıda olanlara sil, uzun ve az sayıda olanlara kamçı denir. Terliksi hayvan sillerle, sperm hücresi kamçıyla hareket eder; soluk borusunu döşeyen hücrelerin silleri ise tozları dışarı doğru süpürür.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Mikroskopta incelenen X hücresinde hücre duvarı, kloroplast ve büyük merkezî koful görülüyor. Y hücresinde bu yapılar yok, ama sentrozom ve çok sayıda lizozom bulunuyor. Hücreler hangi canlılara ait olabilir? İkisinde de bulunması beklenen yapılar nelerdir?
Çözüm. Hücre duvarı, kloroplast ve büyük merkezî koful bitki hücresine özgü yapılardır; X bir bitki hücresidir. Sentrozom ve bol lizozom taşıyan, hücre duvarı ve kloroplastı olmayan Y ise bir hayvan hücresidir. İki hücrede de hücre zarı, sitoplazma, çekirdek, ribozom, endoplazmik retikulum, Golgi cisimciği ve mitokondri bulunur. Bitki hücresinin de mitokondrisi olduğunu unutmamalısın.
Örnek 2. Glikojen depolayan, hücre duvarı olmayan ve sentrozom taşıyan bir hücre bitki ya da mantar hücresi olabilir mi?
Çözüm. Bitki hücreleri nişasta depolar ve selülozdan bir hücre duvarına sahiptir; bu hücre bitki hücresi olamaz. Mantar hücreleri glikojen depolar, ama kitinden yapılmış bir hücre duvarına sahiptir; hücre duvarı olmadığı için bu hücre mantar hücresi de olamaz. Glikojen depolayan, hücre duvarı olmayan ve sentrozom taşıyan hücre bir hayvan hücresidir.
Sık yapılan hatalar
- Bitki hücrelerinde mitokondri olmadığını sanmak.
- Sentrozomun bitki hücrelerinin çoğunda da bulunduğunu düşünmek.
- Hücre duvarı ile hücre zarını aynı yapı sanmak; bitki hücresinde ikisi de vardır ve duvar zarın dışındadır.
- Bitki: selüloz hücre duvarı, plastit, büyük merkezî koful, nişasta.
- Hayvan: sentrozom, bol lizozom, küçük kofullar, glikojen; hücre duvarı yok.
- Sil kısa ve çok, kamçı uzun ve az sayıdadır.