Konu anlatımı
Hücreler de beslenir, artıklarını temizler ve depo yapar. Bu alt başlıkta hücre içi sindirimi yapan lizozomu, depolama ve su dengesinde görev alan kofulları ve zararlı maddeleri parçalayan peroksizomları göreceksin.
Lizozom
Lizozomlar Golgi cisimciğinden kopan ve içinde sindirim enzimleri bulunan tek zarlı keseciklerdir. Hücreye alınan besinleri ve zararlı maddeleri, besin kofuluyla kaynaşarak sindirirler; buna hücre içi sindirim denir. Yıpranmış organelleri parçalayarak yapı taşlarının yeniden kullanılmasını sağlarlar. Akyuvarlar yakaladıkları mikropları lizozom enzimleriyle sindirir. Lizozom zarı yırtılırsa enzimler hücrenin kendi yapılarını sindirir ve hücre ölebilir. Lizozomlar hayvan hücrelerinde ve tek hücrelilerde bol bulunur; bitki hücrelerinde bu görevi büyük ölçüde koful üstlenir.
Kofullar
Kofullar zarla çevrili keseciklerdir ve su, besin, atık ve pigment gibi maddeleri depolar. Olgun bitki hücrelerinde hücre hacminin büyük kısmını kaplayan büyük, merkezî bir koful bulunur; bu koful su depolar, hücrenin gergin durmasına yardım eder ve bazı çiçek ve meyvelere rengini veren pigmentleri taşır. Hayvan hücrelerinde kofullar küçük ve çok sayıdadır. Amip gibi tek hücrelilerde besinlerin sindirildiği besin kofulları bulunur; tatlı sularda yaşayan bazı tek hücreliler ise hücreye sürekli giren fazla suyu özel kofullarla dışarı pompalar.
Peroksizom
Peroksizomlar tek zarlı, küçük keseciklerdir ve içlerinde çeşitli enzimler bulunur. Metabolizma sırasında oluşan ve hücre için zararlı olan hidrojen peroksidi su ve oksijene parçalarlar. Yağ asitlerinin parçalanmasında ve alkol gibi bazı zararlı maddelerin etkisizleştirilmesinde de görev alırlar; bu yüzden karaciğer ve böbrek hücrelerinde bol bulunurlar. Peroksizomlar hem bitki hem hayvan hücrelerinde vardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir amip bir besin taneciğini hücre içine alıyor. Besinin sindirilip yararlı maddelerin sitoplazmaya geçmesine kadar hangi yapılar görev alır?
Çözüm. Amip besin taneciğini hücre zarıyla sararak içeri alır ve böylece bir besin kofulu oluşur. Golgi cisimciğinden kopmuş, sindirim enzimleri taşıyan lizozomlar besin kofuluyla kaynaşır. Enzimler besini küçük moleküllere parçalar; bu olay hücre içi sindirimdir. Oluşan amino asit ve glikoz gibi küçük moleküller sitoplazmaya geçer, sindirilemeyen artıklar ise hücre dışına atılır.
Örnek 2. Lizozom enzimleri hücre içinde serbest kalırsa ne olur? Lizozomun zarla çevrili olmasının önemi nedir?
Çözüm. Lizozomdaki sindirim enzimleri proteinleri, lipitleri, karbonhidratları ve nükleik asitleri parçalayabilir. Bu enzimler sitoplazmaya yayılırsa hücrenin kendi organellerini ve moleküllerini sindirmeye başlar; hücre zarar görür ve ölebilir. Lizozom zarı bu enzimleri hücrenin geri kalanından ayırarak hücreyi korur. Bu durum, zarlı bölmelerin ökaryot hücrelerdeki önemini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Lizozomların bitki hücrelerinde de hayvan hücrelerindeki kadar yaygın olduğunu sanmak.
- Kofulların yalnızca su depoladığını düşünmek; besin, atık ve pigment de depolar.
- Hücre içi sindirimi yalnızca tek hücrelilere özgü sanmak; akyuvarlarda ve yıpranmış organellerin yıkımında da görülür.
- Lizozom: Golgi'den oluşur, sindirim enzimi taşır, hücre içi sindirim yapar.
- Bitki hücresinde büyük merkezî koful; hayvan hücresinde küçük kofullar.
- Peroksizom: hidrojen peroksidi parçalar; karaciğer ve böbrek hücrelerinde boldur.