Konu anlatımı
Vitaminler çok az miktarda gerekir, ama eksiklikleri ciddi sağlık sorunlarına yol açar. Bu alt başlıkta vitaminlerin genel özelliklerini, yağda ve suda çözünen vitaminleri ve her birinin görevini göreceksin. TYT'de B vitaminleri tek tek değil, B vitamini adıyla tek bir grup olarak ele alınır.
Genel özellikler
Vitaminler organik bileşiklerdir, ama enerji vermez ve yapı maddesi olarak kullanılmaz; metabolizma olaylarını düzenler. Sindirilmeden doğrudan emilir. Çoğu insan vücudunda üretilemez ve besinlerle alınmalıdır; D vitamini ise güneş ışığının etkisiyle deride de üretilebilir. Bazı vitaminler enzimlerin yardımcı kısmı (koenzim) olarak çalışır. Isı, ışık ve havayla temas bazı vitaminleri bozar; özellikle C vitamini uzun süre pişirilen besinlerde azalır.
Yağda çözünen vitaminler
A, D, E ve K vitaminleri yağda çözünür; emilmeleri için besinlerde yağ bulunmalıdır. Vücutta, özellikle karaciğer ve yağ dokusunda depolanabildikleri için her gün alınmaları zorunlu değildir; ama aşırı alınırlarsa birikip zehirleyici etki gösterebilirler.
- A vitamini: göz sağlığı ve özellikle loş ışıkta görme için gereklidir, deri ve mukozaların sağlığını korur; eksikliğinde gece körlüğü görülür. Havuç gibi turuncu sebzelerdeki karoten vücutta A vitaminine dönüşür.
- D vitamini: kalsiyum ve fosforun bağırsaktan emilmesini sağlar, kemik ve diş gelişimi için gereklidir; eksikliğinde çocuklarda kemik gelişimi bozulur (raşitizm), yetişkinlerde kemikler zayıflar.
- E vitamini: hücre zarlarını ve diğer molekülleri oksijenin zararlı etkilerine karşı korur (antioksidan).
- K vitamini: kanın pıhtılaşması için gereklidir; eksikliğinde kan geç pıhtılaşır ve kanamalar uzun sürer.
Suda çözünen vitaminler
B ve C vitaminleri suda çözünür. Vücutta önemli miktarda depolanamaz, fazlası idrarla atılır; bu yüzden düzenli olarak besinlerle alınmalıdır.
- B vitamini: besinlerden enerji elde edilmesinde enzimlerin yardımcısı olarak görev yapar; sinir sisteminin sağlıklı çalışması ve kan hücrelerinin yapımı için gereklidir. Tam tahıllar, kuru fasulye, nohut, mercimek, et, yumurta ve süt ürünlerinde bulunur.
- C vitamini: bağışıklığın güçlenmesine, yaraların iyileşmesine ve diş etlerinin sağlığına katkı sağlar; demirin emilimini kolaylaştırır. Eksikliğinde diş eti kanamaları ve yaraların geç iyileşmesi görülür (skorbüt). Taze meyve ve sebzelerde, özellikle portakal, limon gibi turunçgillerde, biber ve maydanozda bol bulunur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Yağ oranı çok düşük bir diyet uygulayan bir kişide hangi vitaminlerin eksikliği beklenir? Bu eksiklikler hangi sorunlara yol açabilir?
Çözüm. A, D, E ve K vitaminleri yağda çözünür ve bağırsaktan emilmeleri için besinlerde yağ bulunmalıdır. Yağsız beslenen kişide bu vitaminlerin emilimi azalır. A vitamini eksikliğinde loş ışıkta görme bozulur; D vitamini eksikliğinde kalsiyum emilimi azalır ve kemikler zayıflar; K vitamini eksikliğinde kanın pıhtılaşması gecikir; E vitamini eksikliğinde hücreler oksijenin zararlı etkilerine karşı daha az korunur.
Örnek 2. Bir öğrenci, vitaminlerin fazlasının her zaman idrarla atıldığını, bu yüzden çok miktarda vitamin hapı kullanmanın zararsız olduğunu söylüyor. Bu düşünce neden yanlıştır?
Çözüm. Fazlası idrarla atılan vitaminler suda çözünen B ve C vitaminleridir. A, D, E ve K vitaminleri ise yağda çözünür ve karaciğer ile yağ dokusunda depolanır. Bu vitaminler gereğinden çok alınırsa vücutta birikir ve zehirleyici etki gösterebilir. Bu yüzden vitamin takviyeleri ancak gerektiğinde ve bir hekimin önerisiyle kullanılmalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Vitaminlerin enerji verdiğini sanmak.
- Bütün vitaminlerin fazlasının idrarla atıldığını düşünmek; yağda çözünenler depolanır.
- Gece körlüğünü D vitamini, raşitizmi A vitamini eksikliğiyle karıştırmak.
- Yağda çözünen: A, D, E, K (depolanır); suda çözünen: B, C (depolanmaz).
- A: görme; D: kalsiyum emilimi ve kemik; E: antioksidan; K: pıhtılaşma; B: enerji eldesi ve sinir sistemi; C: bağışıklık ve diş eti.
- Vitaminler enerji vermez, sindirilmeden emilir ve metabolizmayı düzenler.