Konu anlatımı
Yediğin besinler yalnızca enerji ihtiyacını karşılamaz; vücudun düzenleyici sistemlerini de etkiler. Bu alt başlıkta hormonların önemini, kan şekerini düzenleyen insülini ve dengesiz beslenmenin yol açabileceği insülin direnci, diyabet ve obezite gibi sorunları göreceksin. Hormonların kimyasal formülleri TYT'de sorulmaz; hormonların hangi bezlerden salgılandığı ise 11. sınıf konusudur.
Hormonların önemi
Hormonlar, canlıda bazı hücrelerde üretilen ve çoğunlukla kanla taşınarak başka hücrelerin çalışmasını düzenleyen moleküllerdir. Çok az miktarda etkili olurlar. Büyüme ve gelişme, metabolizma hızı, kandaki şeker ve kalsiyum miktarı, su dengesi ve üreme gibi pek çok olay hormonlarla düzenlenir; homeostazinin korunmasında hormonların büyük payı vardır. Bitkilerde de büyüme, çiçeklenme ve meyve olgunlaşması gibi olayları düzenleyen hormonlar bulunur. Bir hormonun gereğinden az ya da çok üretilmesi sağlık sorunlarına yol açar.
İnsülin ve kan şekeri
Yemekten sonra besinlerden gelen glikoz kana geçer ve kan şekeri yükselir. Bu sırada salgılanan insülin hormonu, hücrelerin kandan glikoz almasını ve fazla glikozun karaciğer ve kaslarda glikojen olarak depolanmasını sağlar; böylece kan şekeri normal düzeye iner. İnsülin üretilemezse ya da hücreler insüline yeterince yanıt vermezse glikoz kanda birikir, hücreler ise enerji sıkıntısı çeker.
İnsülin direnci, diyabet ve obezite
Uzun süre çok şekerli ve işlenmiş besinlerle beslenmek ve hareketsiz yaşamak, hücrelerin insüline giderek daha az yanıt vermesine yol açabilir; bu duruma insülin direnci denir. İnsülin direnci ilerlerse kan şekeri sürekli yüksek kalır ve diyabet (şeker hastalığı) gelişebilir. Besinlerle alınan enerji harcanandan sürekli fazla olursa fazlası yağ olarak depolanır; vücutta aşırı yağ birikmesine obezite denir. Obezite insülin direnci, diyabet, kalp-damar hastalıkları ve eklem sorunları riskini artırır.
Dengeli beslenme
Sağlıklı beslenme, karbonhidrat, lipit, protein, vitamin, mineral ve suyun yaşa, cinsiyete ve günlük etkinliğe uygun miktarlarda alınmasıdır. Günlük enerjinin büyük bölümü tam tahıllar, sebzeler ve meyveler gibi lifli karbonhidrat kaynaklarından karşılanmalı; şekerli içecekler, hazır ve kızartılmış yiyecekler sınırlandırılmalıdır. Büyüme çağındaki gençler için et, balık, yumurta, süt, kuru fasulye, nohut ve mercimek gibi protein kaynakları ile kalsiyum ve demir yönünden zengin besinler özellikle önemlidir. Yeterli su içmek, öğün atlamamak ve düzenli hareket etmek de sağlıklı beslenmenin tamamlayıcısıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Sağlıklı bir kişi tatlı bir yemek yedikten sonra kan şekeri bir süre yükseliyor, sonra normale dönüyor. Bu düzenlemede insülinin rolü nedir? Hücreleri insüline yeterince yanıt vermeyen bir kişide durum nasıl olur?
Çözüm. Yemekten sonra glikoz kana geçer ve kan şekeri yükselir. İnsülin, hücrelerin kandan glikoz almasını ve fazla glikozun karaciğer ve kaslarda glikojen olarak depolanmasını sağlar; kan şekeri bu sayede normale döner ve bu bir homeostazi örneğidir. Hücreleri insüline yeterince yanıt vermeyen, yani insülin direnci olan kişide glikoz hücrelere yeterince giremez, kan şekeri uzun süre yüksek kalır ve bu durum sürerse diyabet gelişebilir.
Örnek 2. Günde ortalama 2500 kcal enerji harcayan bir genç, her gün 3000 kcal enerji veren besinler tüketiyor. Bu durum uzun sürerse ne olur? Neler önerilebilir?
Çözüm. Her gün harcanandan 3000 − 2500 = 500 kcal fazla enerji alınmaktadır. Vücut bu fazla enerjiyi yağ olarak depolar ve zamanla kilo alınır. Durum uzun sürerse aşırı yağ birikimi, yani obezite gelişebilir; obezite de insülin direnci, diyabet ve kalp-damar hastalıkları riskini artırır. Şekerli içecekleri ve hazır yiyecekleri azaltmak, öğünlerde sebze ve tam tahılı artırmak ve günlük hareketi artırmak enerji dengesini kurmaya yardım eder.
Sık yapılan hatalar
- Hormonların yalnızca insanda bulunduğunu sanmak; bitkilerde de hormonlar vardır.
- Obezitenin yalnızca yağlı yiyeceklerden kaynaklandığını düşünmek; harcanandan fazla alınan her türlü enerji yağ olarak depolanabilir.
- Diyabetin yalnızca şeker yemekle ilgili olduğunu sanmak; hareketsizlik ve aşırı kilo da önemli risk etkenleridir.
- Hormonlar çok az miktarda etkili düzenleyici moleküllerdir.
- İnsülin kan şekerini düşürür; hücrelerin insüline yeterince yanıt vermemesi insülin direncidir.
- Alınan enerji harcanandan fazlaysa yağ olarak depolanır; obezite diyabet riskini artırır.