Konu anlatımı
Zekât, İslam'ın beş şartından biridir ve mal ile yapılan bir ibadettir. Her Müslümana değil, belirli bir zenginlik ölçüsüne ulaşanlara farzdır. TYT'de bu konu çoğunlukla birkaç kişinin mali durumunun verilip hangisine zekâtın farz olduğunun sorulduğu sorularla gelir. Bu alt başlıkta zekâtın şartlarını ve örneklere uygulanışını göreceksin.
Zekât yükümlüsünde aranan şartlar
Zekâtın bir kişiye farz olması için o kişinin Müslüman, akıllı ve ergenlik çağına girmiş olması gerekir; bazı mezheplere göre çocuğun malının zekâtını da velisi verir. Bunun yanında kişinin dinen zengin sayılması aranır: Temel ihtiyaçlarından ve borçlarından başka, nisap miktarı ya da daha fazla mala sahip olmalıdır. Temel ihtiyaçlar; oturulan ev, ev eşyası, giyecek, yiyecek, meslek için gerekli araçlar ve kullanılan taşıt gibi şeylerdir. Bunlar ne kadar değerli olursa olsun zekât hesabına katılmaz.
Nisap ve bir yıl şartı
Nisap, bir kişinin zekâtla yükümlü sayılması için sahip olması gereken en az mal miktarıdır. Altın için nisap 80,18 gramdır; para ve ticaret mallarında bu miktardaki altının değeri esas alınır. Koyun ve keçide kırk, sığırda otuz, devede beş hayvan nisap sayılır. Malın üzerinden bir yıl geçmiş olması ve artıcı nitelikte bulunması da şarttır. Altın, para ve ticaret mallarının zekâtı kırkta bir, yani yüzde iki buçuk oranında verilir. Toprak ürünlerinde ise yıl beklenmez; zekât hasat zamanı verilir ve buna öşür denir.
Zekât kimlere verilir?
Zekâtın verileceği kişiler Tevbe suresinin 60. ayetinde sayılmıştır: yoksullar, düşkünler, zekât toplamakla görevli olanlar, kalpleri İslam'a ısındırılmak istenenler, özgürlüğüne kavuşturulacak köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar. Kişi zekâtını anne babasına, dedesine, ninesine, çocuklarına, torunlarına ve eşine veremez; çünkü bunların geçimi zaten onun sorumluluğundadır. Zengin olan kişilere de zekât verilmez. Zekât, verenin bir lütfu değil, yoksulun zenginin malındaki hakkıdır (Zâriyât, 19).
Çözümlü örnekler
Örnek 1. İki kardeşten Zeynep Hanım'ın, temel ihtiyaçları ve borçları dışında nisap miktarını aşan ve bir yıldır elinde bulunan birikimi vardır. Kardeşi Murat Bey ise aynı miktarda paraya iki ay önce tarlasını satarak sahip olmuştur; ayrıca bu paranın büyük bölümünü gelecek ay ödeyeceği borcuna ayırmıştır. Zekât hangisine farzdır?
Çözüm. Zekâtın farz olması için malın nisap miktarına ulaşması, temel ihtiyaçlardan ve borçlardan fazla olması ve üzerinden bir yıl geçmesi gerekir. Zeynep Hanım bu şartların hepsini taşıdığı için ona zekât farzdır. Murat Bey'in parasının üzerinden henüz bir yıl geçmemiştir; ayrıca borcu düşüldüğünde elinde nisap miktarı mal kalıp kalmadığına bakılır. Bu yüzden Murat Bey şu an zekâtla yükümlü değildir. Soruda verilen her şartı tek tek denetle; biri eksikse yükümlülük doğmaz.
Örnek 2. Ahmet Bey'in oturduğu bir evi, işe gidip gelirken kullandığı bir otomobili ve marangoz atölyesindeki makineleri vardır; bunların dışında bir birikimi yoktur. Komşusu “Bu kadar malın var, zekât vermen gerekir.” demektedir. Komşunun bu görüşü doğru mudur?
Çözüm. Doğru değildir. Oturulan ev, kullanılan taşıt ve mesleği sürdürmek için gereken araç gereçler temel ihtiyaç sayılır ve zekât hesabına katılmaz. Zekât, bu ihtiyaçların ve borçların dışında kalan, nisap miktarına ulaşan ve üzerinden bir yıl geçen mallardan verilir. Ahmet Bey'in bunların dışında bir birikimi olmadığı için zekât yükümlülüğü yoktur. Zenginlik ölçüsü görünen mal varlığı değil, ihtiyaç fazlası birikimdir.
Sık yapılan hatalar
- Ev, taşıt ve meslek araçlarını zekât hesabına katmak; temel ihtiyaçlar hesaba girmez.
- Yeni elde edilen paradan hemen zekât gerektiğini sanmak; para ve ticaret mallarında bir yıl şartı vardır.
- Zekâtın anne babaya ya da çocuklara verilebileceğini düşünmek; bakmakla yükümlü olunan bu yakınlara zekât verilmez.
- Zekât şartları: akıl, ergenlik, borç ve temel ihtiyaç dışında nisap miktarı mal, bir yıl.
- Altında nisap 80,18 gram; oran kırkta bir.
- Zekâtın verileceği sekiz grup Tevbe suresinin 60. ayetinde sayılır.