Konu anlatımı
Din, insanın inanç, ibadet ve davranışlarını düzenleyen kurallar bütünüdür. İnsanlık tarihinin bilinen her döneminde insanlar bir inanca bağlanmış, ibadet yerleri yapmıştır. Bu alt başlıkta dinin tanımını, insanın inanma ihtiyacını ve dinin birey ile toplum hayatındaki yerini göreceksin.
Dinin tanımı
Din sözlükte yol, hüküm, itaat, boyun eğme ve karşılık anlamlarına gelir; Fâtiha suresindeki “din günü” ifadesi hesap ve karşılık günü demektir. Terim olarak İslam bilginleri dini şöyle tanımlar: Akıl sahibi insanları kendi özgür iradeleriyle iyiye ve doğruya yönelten ilahi kurallar bütünü. Tanımdaki ögeler önemlidir: Dinin kurallarını Allah koyar; din akıl sahiplerine seslenir, bu yüzden aklı olmayan sorumlu değildir; din zorla değil, kişinin kendi tercihiyle benimsenir; amacı insanı iyiliğe ve mutluluğa ulaştırmaktır.
İnsanın doğası ve din
İnsan düşünen, soru soran ve anlam arayan bir varlıktır. Gücünün yetmediği durumlarda kendisinden üstün bir güce sığınma ihtiyacı duyar. İnsanın doğuştan getirdiği bu inanma eğilimine fıtrat denir. Rûm suresinin 30. ayetinde insanın, Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata uygun olarak dine yönelmesi istenir. Tarih boyunca farklı inanışlara sahip pek çok toplum yaşamış, ama dinsiz bir topluma rastlanmamıştır; bu durum dinin evrensel bir gerçeklik olduğunu gösterir.
Dinin bireye ve topluma kazandırdıkları
Dinin insan hayatındaki etkileri hem bireyde hem toplumda görülür:
- Hayata anlam verir: Hayatın amacını, ölümü ve sonrasını açıklar.
- Güven ve umut verir: Dua ve ibadet, insanı zor zamanlarda yalnızlık ve çaresizlik duygusundan korur.
- İç denetim sağlar: Allah'ın her şeyi bildiğine inanan kişi, kimse görmese de kötülükten sakınır.
- Toplumu birleştirir: Ortak inanç ve değerler, yardımlaşmayı ve dayanışmayı güçlendirir.
- Hak ve adaleti gözetir: Can, mal ve onur gibi değerleri korumayı herkese görev sayar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Deprem bölgesinde gönüllü olarak çalışan bir doktor şunları anlatır: “Günlerce uykusuz kaldık. Beni ayakta tutan, yaptığım işin Allah katında bir karşılığı olduğuna inanmamdı. Yakınlarını kaybedenlerin çoğu acılarına dua ederek ve yeniden kavuşma ümidiyle dayanıyordu. Zekâtlarını ve kurban bağışlarını bölgeye gönderenler de bize yalnız olmadığımızı gösterdi.” Bu anlatımda dinin hangi işlevleri görülmektedir?
Çözüm. Doktorun yaptığı işin Allah katında karşılığı olduğuna inanması, dinin hayata ve çabaya anlam verdiğini gösterir. Yakınlarını kaybedenlerin dua ve yeniden kavuşma ümidiyle dayanması, dinin güven ve umut verme işlevidir. Zekât ve kurban bağışlarının bölgeye gönderilmesi ise dinin toplumda yardımlaşmayı ve dayanışmayı güçlendirdiğine örnektir. Anlatımda iç denetimden ya da adaletin sağlanmasından söz edilmediği için bu işlevler parçadan çıkarılamaz.
Örnek 2. “Din, akıl sahibi insanları kendi iradeleriyle iyiye yönelten ilahi kurallar bütünüdür.” tanımına göre “Din, insanlara zorla kabul ettirilebilir.” ve “Akıl sağlığı yerinde olmayan kişi dinen sorumlu tutulmaz.” yargılarından hangisi doğrudur?
Çözüm. Tanımdaki “kendi iradeleriyle” ifadesi, dinin zorlamayla değil özgür tercihle benimsendiğini gösterir; bu yüzden birinci yargı yanlıştır. Kur'an'da da “Dinde zorlama yoktur.” buyrulur (Bakara, 256). Tanımdaki “akıl sahibi insanları” ifadesi ise dinin muhatabının akıl sahipleri olduğunu belirtir; akıl sağlığı yerinde olmayan kişi sorumlu tutulmaz. İkinci yargı doğrudur. Tanım sorularında her sözcüğün bir anlam taşıdığını unutma.
Sık yapılan hatalar
- Dini yalnız ibadetlerden ibaret sanmak; din inanç, ibadet ve ahlakı birlikte kapsar.
- Dinin zorlamayla benimsetilebileceğini düşünmek; din özgür iradeye dayanır.
- Fıtratı sonradan öğrenilen bir alışkanlık sanmak; fıtrat doğuştan gelen inanma eğilimidir.
- Din: ilahi kaynaklı, akıl sahibine seslenen, özgür iradeye dayanan kurallar bütünü.
- Fıtrat: insanın doğuştan gelen inanma eğilimi.
- Din bireye anlam, güven ve iç denetim; topluma birlik ve dayanışma kazandırır.