Konu anlatımı
Bir Müslüman dinî bir konuda bilgi ya da hüküm aradığında belirli kaynaklara başvurur. Bu kaynakların ilki Kur'an-ı Kerim, ikincisi Hz. Peygamber'in sünnetidir; icma ve kıyas bu ikisine dayanır. Bu alt başlıkta dört kaynağı, aralarındaki sırayı ve her birinin işlevini göreceksin.
Kur'an ve sünnet
Kur'an-ı Kerim, Allah'ın Cebrail aracılığıyla Hz. Muhammed'e indirdiği son ilahi kitaptır ve İslam'ın birinci kaynağıdır; inanç, ibadet ve ahlakın temel ilkelerini o belirler. Sünnet, Hz. Peygamber'in sözleri, davranışları ve yapıldığını görüp karşı çıkmadığı şeylerdir. Sünnet Kur'an'ı açıklar ve uygulamaya döker: Kur'an namazı emreder, namazın nasıl kılınacağını ise Hz. Peygamber göstermiştir. Bu yüzden sünnet ikinci kaynaktır ve Kur'an'dan ayrı düşünülemez.
İcma ve kıyas
İcma, Hz. Peygamber'in vefatından sonraki herhangi bir dönemde yaşayan müçtehitlerin, dinî bir meselenin hükmü üzerinde görüş birliğine varmasıdır. Kıyas ise Kur'an ve sünnette hakkında açık hüküm bulunmayan bir meseleyi, aralarındaki ortak gerekçe nedeniyle hükmü bilinen bir meseleye benzeterek hükme bağlamaktır. Örneğin Kur'an'da şarap yasaklanmıştır ve bu yasağın gerekçesi sarhoşluk vermesidir; sonradan ortaya çıkan sarhoşluk verici başka içkiler ve uyuşturucular da kıyas yoluyla aynı hükme bağlanır.
Kaynaklar arasındaki sıra
Bir konunun hükmü aranırken önce Kur'an'a, sonra sünnete bakılır; bunlarda açık bir hüküm yoksa icmaya ve kıyasa başvurulur. Bu sıra, Hz. Peygamber'in Yemen'e gönderdiği Muaz b. Cebel ile konuşmasında görülür: Hz. Peygamber ona nasıl hüküm vereceğini sormuş; Muaz sırasıyla Kur'an'a, sünnete ve bunlarda bir hüküm bulamadığında kendi içtihadına başvuracağını bildirmiş, bu cevap Hz. Peygamber'i memnun etmiştir. İcma ve kıyas, Kur'an ve sünnete aykırı olamaz; onlara dayanır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir araştırmacı şu üç durumu not eder: Kur'an'da orucun farz olduğu bildirilmiştir. Hz. Peygamber, bayram namazlarının nasıl kılınacağını ashabına uygulayarak göstermiştir. Bilginler, Kur'an'da adı geçmeyen uyuşturucu maddelerin, sarhoşluk veren içkilerle aynı gerekçeyi taşıdığı için haram olduğu sonucuna varmıştır. Bu durumlar sırasıyla hangi kaynağa dayanır?
Çözüm. Orucun farz oluşu doğrudan ayetle bildirildiği için kaynak Kur'an'dır. Bayram namazının kılınışı Hz. Peygamber'in uygulamasıyla öğrenildiği için kaynak sünnettir. Uyuşturucu maddelerin hükmü ise aklı örtme ve sarhoşluk verme gerekçesi ortak olduğu için içkinin hükmüne benzetilerek belirlenmiştir; bu bir kıyastır. Kıyası tanımak için “Hükmü bilinen bir şeye benzetme var mı?” diye sor.
Örnek 2. Muaz b. Cebel, Yemen'de karşılaşacağı meseleleri çözerken önce Kur'an'a, sonra sünnete bakacağını, bulamazsa kendi görüşüyle içtihat edeceğini söylemiştir. Bu cevaptan “Sünnet, hüküm kaynağı olarak Kur'an'dan önce gelir.” sonucu çıkarılabilir mi?
Çözüm. Çıkarılamaz. Muaz'ın sıralamasında ilk başvurulan kaynak Kur'an'dır; sünnet ikinci sıradadır. Bu olaydan çıkarılabilecek doğru sonuçlar şunlardır: Hükümlerde kaynaklar arasında bir sıra gözetilir; sünnet de bir hüküm kaynağıdır; Kur'an ve sünnette açık hüküm bulunmayan konularda akla dayalı yoruma, yani içtihada yer verilir. Hz. Peygamber'in bu cevabı onaylaması, içtihadın meşru olduğunu gösterir.
Sık yapılan hatalar
- İcma ile kıyası karıştırmak; icma görüş birliği, kıyas benzetme yoluyla hüküm çıkarmaktır.
- Sünneti Kur'an'dan bağımsız ya da ona rakip bir kaynak sanmak; sünnet Kur'an'ı açıklar.
- Kıyasın açık bir ayet ya da hadis varken de yapılabileceğini düşünmek; kıyas açık hüküm yokken yapılır.
- Sıra: Kur'an, sünnet, icma, kıyas.
- Sünnet: Hz. Peygamber'in sözleri, davranışları ve onayları.
- İcma görüş birliği; kıyas ortak gerekçeye dayalı benzetmedir.