Konu anlatımı
İslam bilginleri, dinin emir ve yasaklarının rastgele konmadığını, hepsinin insanın yararını gözettiğini belirtir. Bu yararlar beş temel değerin korunmasında toplanır: din, can, akıl, nesil ve mal. Bu beş değere “zarûrât-ı hamse”, yani beş zorunlu esas da denir. TYT'de bu konu çoğunlukla hükümlerle değerleri eşleştirme sorusu olarak gelir.
Din ve canın korunması
Dinin korunması, insanın inancını özgürce seçebilmesi ve yaşayabilmesidir. “Dinde zorlama yoktur.” ilkesi (Bakara, 256), kimsenin inancından dolayı baskı görmemesi ve ibadet yerlerine saygı bu değeri korur. Canın korunması, yaşama hakkının güvence altına alınmasıdır. Haksız yere bir insanı öldürmek en büyük günahlardan sayılmış, Mâide suresinin 32. ayetinde bir cana kıymak bütün insanları öldürmek gibi görülmüştür. İntiharın yasaklanması ve sağlığa zarar veren şeylerden sakınılması da canı korumaya yöneliktir.
Akıl ve neslin korunması
Akıl, insanı sorumlu kılan ve doğruyu yanlıştan ayırmasını sağlayan yetidir. Sarhoşluk veren içkilerin ve uyuşturucu maddelerin yasaklanması aklı korur; bilgi edinmenin ve düşünmenin teşvik edilmesi de aklı geliştirmeye yöneliktir. Neslin korunması, ailenin ve sağlıklı kuşakların güvence altına alınmasıdır. Evliliğin teşvik edilmesi, zinanın yasaklanması, çocukların bakımının ve eğitiminin anne babaya görev olarak verilmesi nesli korur.
Malın korunması ve eşleştirme yöntemi
Mal, insanın emeğiyle ve meşru yollarla kazandığı her şeydir. Hırsızlığın, gaspın, faizin, kumarın, rüşvetin ve ölçü tartıda hilenin yasaklanması; yetim malına el uzatılmaması malı korur. Zekât ve sadaka da servetin toplumda dengeli dağılmasına katkı sağlar. Eşleştirme sorularında her hükmün neyi güvenceye aldığını sor: yaşamı mı, düşünme yetisini mi, inancı mı, aileyi mi, kazancı mı? Bir hükmün birden çok değere dokunduğunu düşünürsen en doğrudan ilgili olanı seç.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Şu dört hüküm verilmiştir: I. Yetimlerin mallarının, onlar büyüyünceye kadar özenle korunmasının istenmesi. II. Anne babanın çocuklarının bakımını ve eğitimini üstlenmesinin görev sayılması. III. Uyuşturucu madde kullanımının haram kabul edilmesi. IV. Bir insanı haksız yere öldürmenin bütün insanlığı öldürmek gibi görülmesi. Bu hükümler hangi temel değerleri korur ve hangi değer örneklenmemiştir?
Çözüm. Yetim malının korunması malı; çocukların bakım ve eğitiminin görev sayılması nesli; uyuşturucunun haram kabul edilmesi aklı; cana kıymanın yasaklanması canı korur. Dört hüküm mal, nesil, akıl ve can değerlerini örneklemektedir. İnanç özgürlüğüyle ilgili bir hüküm bulunmadığı için dinin korunması örneklenmemiştir. Çözümde her hükmün yanına koruduğu değeri yazıp beş değerden eksik kalanı bulmak en güvenli yoldur.
Örnek 2. Bir belediye, okul çevrelerinde bağımlılık yapan maddelerin satışını önlemek için denetimleri artırır ve gençlere yönelik bilgilendirme toplantıları düzenler. Bu çalışma, dinin korumayı amaçladığı değerlerden en çok hangisiyle örtüşür?
Çözüm. Bağımlılık yapan maddeler öncelikle insanın düşünme ve karar verme yetisini, yani aklını zayıflatır. Bu yüzden çalışma en doğrudan aklın korunması ilkesiyle örtüşür. Bağımlılık zamanla sağlığa, aile düzenine ve kazanca da zarar verdiği için can, nesil ve mal değerleriyle dolaylı ilişkisi vardır; ancak soruda “en çok” dendiği için doğrudan korunan değer olan akıl seçilir.
Sık yapılan hatalar
- İçki ve uyuşturucu yasağını canın korunmasına bağlamak; bu yasak doğrudan aklı korur.
- Zinanın yasaklanmasını malın ya da canın korunması saymak; bu hüküm nesli ve aileyi korur.
- Dinin korunmasını, insanların zorla dindar yapılması sanmak; bu değer inanç özgürlüğünü güvenceye alır.
- Beş temel değer: din, can, akıl, nesil, mal.
- İçki yasağı aklı; zina yasağı nesli; hırsızlık ve faiz yasağı malı korur.
- Eşleştirmede her hükmün yanına değerini yaz; boşta kalan değer cevaptır.