Konu anlatımı
Hac, belirli günlerde Kâbe'yi ve çevresindeki kutsal yerleri usulüne uygun biçimde ziyaret etmektir ve İslam'ın beş şartından biridir. Hem beden hem de mal ile yapılan bir ibadet olduğu için her Müslümana değil, gücü yetenlere farzdır. Bu alt başlıkta haccın farz olma şartlarını ve bu şartların örnek durumlara uygulanışını göreceksin.
Ayetteki ölçü: gücü yetmek
Kur'an'da “Yolculuğuna gücü yetenlerin haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerinde bir hakkıdır.” buyrulur (Âl-i İmrân, 97). Ayet, haccın farz oluşunu gücü yetmek şartına bağlar. Bilginler bu ölçüyü açıklamış ve haccın farz olması için kişinin Müslüman, akıllı, ergenlik çağına girmiş ve özgür olması, bunların yanında hacca gitmeye mali ve bedenî gücünün yetmesi gerektiğini belirtmiştir. Hac, bu şartları taşıyan kişiye ömründe bir kez farzdır.
Maddi güç
Maddi güç, kişinin hacca gidip dönünceye kadar hem kendi yol ve konaklama masraflarını hem de geride bıraktığı, bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini karşılayabilmesidir. Temel ihtiyaçlar ve borçlar bu hesabın dışında tutulur. Parası yalnız yol masrafına yeten ama gittiğinde ailesi geçim sıkıntısına düşecek olan kişiye hac farz değildir. Aynı şekilde borç alarak ya da başkasının yardımıyla hacca gitmek zorunlu tutulmamıştır.
Sağlık ve yol güvenliği
Hac uzun bir yolculuk ve yoğun bir bedenî çaba gerektirir. Bu yüzden kişinin sağlığının yolculuğa ve hac ibadetlerini yapmaya elverişli olması aranır. Yolun güvenli olması, yani savaş ya da salgın gibi can güvenliğini tehdit eden bir engelin bulunmaması da şartlar arasındadır. Şartlar oluştuğunda haccın geciktirilmeden yapılması öğütlenir. Hac bir kez yapıldıktan sonra tekrarlanan haclar nafile, yani gönüllü ibadettir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Üç kişinin durumu şöyledir: Serap Hanım'ın hac masraflarını ve bu süredeki ev giderlerini karşılayacak birikimi vardır, sağlığı da yerindedir. Kadir Bey'in birikimi hac masrafına yetmekte, ancak bu parayı harcarsa kirasını ve çocuklarının okul giderlerini ödeyemeyecektir. On iki yaşındaki Mert'in ailesi çok varlıklıdır, ama Mert henüz ergenlik çağına girmemiştir. Hac hangisine farzdır?
Çözüm. Serap Hanım mali güç ve sağlık şartlarını birlikte taşıdığı için ona hac farzdır. Kadir Bey'in parası, bakmakla yükümlü olduğu ailesinin geçimini karşıladıktan sonra hacca yetmediği için mali güç şartı gerçekleşmemiştir; ona hac farz değildir. Mert ise ergenlik çağına girmediği için yükümlü değildir; ailesinin varlıklı olması bu durumu değiştirmez. Hac yalnız Serap Hanım'a farzdır.
Örnek 2. Daha önce hacca gitmiş olan Rıza Bey, maddi durumu elverişli olduğu için yeniden hacca gitmeyi düşünmektedir. Bir arkadaşı “Gücü yeten her yıl hacca gitmek zorundadır.” der. Bu görüş doğru mudur?
Çözüm. Doğru değildir. Hac, şartlarını taşıyan Müslümana ömründe yalnız bir kez farzdır. Rıza Bey farz olan haccını yerine getirmiştir; yeniden gitmesi nafile, yani gönüllü bir ibadet olur. Gitmesi sevap kazandırır, gitmemesi ise bir sorumluluk doğurmaz. Bu soruda ayırt edilmesi gereken nokta, bir ibadetin farz oluşu ile gönüllü olarak tekrarlanabilmesi arasındaki farktır.
Sık yapılan hatalar
- Haccı parası olan herkese farz sanmak; ailenin geçimi, sağlık ve yol güvenliği de aranır.
- Varlıklı ailenin çocuğunu hacla yükümlü saymak; ergenlik çağına girmeyen yükümlü değildir.
- Haccın her yıl farz olduğunu düşünmek; hac ömürde bir kez farzdır.
- Ölçü ayettedir: yolculuğuna gücü yetmek (Âl-i İmrân, 97).
- Şartlar: akıl, ergenlik, maddi güç, sağlık, yol güvenliği.
- Hac ömürde bir kez farzdır; sonrakiler nafiledir.