Konu anlatımı
İslam'da herkes her şeyden sorumlu tutulmaz; sorumluluk belirli şartlara bağlıdır. Dinin emir ve yasaklarıyla yükümlü olan kişiye mükellef denir. TYT'de bu konu, birkaç kişinin durumunun verilip hangisinin sorumlu olduğunun sorulduğu öncüllü sorularla gelir. Bu alt başlıkta sorumluluğun şartlarını ve bu şartları örneklere uygulamayı göreceksin.
Akıllı olmak
Sorumluluğun ilk şartı akıldır. Akıl, insanın iyiyi kötüden ayırmasını ve davranışlarının sonucunu kavramasını sağlar. Akıl sağlığı yerinde olmayan kişi ne yaptığının bilincinde olmadığı için dinî hükümlerle yükümlü tutulmaz. Aynı nedenle uyuyan ya da bilinci kapalı olan kişi de o süre içindeki davranışlarından sorumlu değildir. Bu şart, İslam'ın akla verdiği değerin ve sorumluluğu bilince bağlamasının bir göstergesidir.
Ergenlik çağına girmiş olmak
İkinci şart ergenlik çağına ulaşmaktır. Çocuklar, akılları henüz olgunlaşmadığı için ibadetlerle yükümlü değildir. Bununla birlikte çocukların küçük yaşta ibadete alıştırılması öğütlenir; ergenlikten önce kılınan namaz ya da tutulan oruç değerlidir ve çocuğu hazırlar, ama farz bir yükümlülüğün yerine getirilmesi sayılmaz. Hz. Peygamber, uyanıncaya kadar uyuyanın, ergenlik çağına gelinceye kadar çocuğun ve iyileşinceye kadar akıl hastasının sorumlu tutulmayacağını bildirmiştir.
Dinden haberdar olmak ve güç yetirmek
Üçüncü şart, dinin çağrısının kişiye ulaşmış olmasıdır; kişi, kendisine hiç ulaşmamış bir dinin ibadet ve yasaklarından sorumlu tutulmaz. Kur'an'da “Biz, bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz.” buyrulur (İsrâ, 15). Ayrıca sorumluluk kişinin gücüyle sınırlıdır: “Allah bir kimseyi ancak gücünün yettiği şeyle yükümlü kılar.” (Bakara, 286). Bu yüzden hasta, yolcu ya da yaşlı kişilere ibadetlerde kolaylıklar tanınmış; zekât ve hac yalnız gücü yetenlere farz kılınmıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Üç kişinin durumu şöyledir: Yedi yaşındaki Defne ailesiyle birlikte namaz kılmayı çok sevmektedir. Otuz yaşındaki Kemal Bey, ağır bir akıl hastalığı nedeniyle davranışlarının sonucunu kavrayamamaktadır. Kırk yaşındaki Selma Hanım sağlıklıdır ve dinin emirlerini bilmektedir. Bu kişilerden hangisi ibadetlerle yükümlüdür?
Çözüm. Dinî sorumluluk için akıllı olmak ve ergenlik çağına girmiş olmak gerekir. Defne henüz ergenlik çağına girmediği için yükümlü değildir; namaza olan isteği güzeldir ve onu ibadete alıştırır, ama sorumluluk doğurmaz. Kemal Bey akıl sağlığı yerinde olmadığı için yükümlü sayılmaz. Selma Hanım akıllı, ergen ve dinden haberdar olduğu için ibadetlerle yükümlüdür. Yükümlülükte ölçü istek ya da yaşın büyüklüğü değil, şartların birlikte bulunmasıdır.
Örnek 2. Geçirdiği kaza sonucu yürüyemeyen ve uzun süre yatağa bağlı kalan Hatice Hanım'ın bilinci açıktır. Hatice Hanım namaz ibadetinden sorumlu mudur? Sorumluysa bu ibadeti nasıl yerine getirir?
Çözüm. Hatice Hanım akıllı ve ergen olduğu için namazla yükümlüdür; hastalık sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Ancak sorumluluk kişinin gücüyle sınırlıdır: Ayakta duramayan oturarak, oturamayan yattığı yerden, gücünün yettiği biçimde namazını kılar. Bu örnek iki ilkeyi birlikte gösterir: Sorumluluğun şartı akıl ve ergenliktir; ibadetin yapılış biçiminde ise kişinin gücü gözetilir ve kolaylık sağlanır.
Sık yapılan hatalar
- İbadete istekli olan çocuğu yükümlü saymak; sorumluluk ergenlikle başlar.
- Hastalığın sorumluluğu tümüyle kaldırdığını sanmak; akıl yerinde oldukça sorumluluk sürer, yalnız kolaylık tanınır.
- Yaşça büyük olmayı tek başına yeterli görmek; akıl sağlığı yerinde olmayan yetişkin sorumlu değildir.
- Mükellef: akıllı, ergen ve dinden haberdar kişi.
- Çocuk, akıl hastası ve uyuyan kişi sorumlu tutulmaz.
- Sorumluluk güç ölçüsündedir (Bakara, 286).